Srbi pod Turskom, Austrijskomm i Mletačkom vlašću

Srbi pod Turskom, Austrijskomm i Mletačkom vlašću

Napisao Administrator

utorak, 30 decembar 2008 13:19

U vreme vladavine sultana Sulejmana Veličanstvenog (1520-1566) Osmansko Carstvo je doseglo vrhunac svoje moći; sazrelo je u svetsku silu kojoj se tada razjedinjena Evropa nije mogla uspešno odupreti. U silnom zamahu, progutavši gotovo celu Ugarsku, Turci su se zaustavili tek pred zidinama Beča. I najsevernije teritorije nekadašnje srpske despotovine uveliko su bile uključene u novu, administrativnu i vojnu organizaciju Turskog Carstva; bile su razvijene u nekoliko beglerbegluka (Rumelijski, Budimski, Bosanski, Temišvarski) i mnoštvo sandžaka. Tih godina je iščezao i poslednji odblesak srpske državnosti, titula despota (bez despotovine), koju su ugarski vladari darovali zapovedniku srpskih odreda, osloncu odbrane ugarskih granica od upada Osmanlija. U bici kod Gorjana, 1537. godine, hrabro se odupirući Turcima, poginuo je Pavle Bakić, poslednji srpski despot.
Obezglavljeni srpski narod potisnut je s istorijske pozornice. Najvećim delom pretvoren je u bespravnu raju, koja je obrađivala zemlju, izdržavala spahije i davala državi poreze. S druge strane, određeni broj ljudi je uključen u različite pomoćne vojničke službe, zbog čega je bio oslobođen izvesnih vanrednih danaka.
Izgubivši državu Srbi nisu izgubili sećanje. U surovoj borbi za opstanak, da bi preživeli kao narod, potražili su utehu u svojoj istoriji pretočivši je u epske pesme. Kult svete loze Nemanjića i zavetna Lazareva misao, zajedno sa savremenim junačkim podvizima hajduka i uskoka, ostali su vekovima u narodnom pamćenju. To nije bio samo odraz žala za izgubljenim, nego svesna borba za održanje samosvesti, i naročito, osobeni moralni podsticaj narodu da istraje do onog trenutka kada će sopstvenom odlukom iznova i konačno ostvariti svoju državu.
Jedina stara srpska feudalna ustanova koju je zadržalo Osmansko Carstvo bila je srpska pravoslavna crkva. Posle pada despotovine Pećka patrijaršija je zapala u veliku krizu usled nemaštine i neprestanih sukoba oko jurisdikcije s Ohridskom arhiepiskopijom. Izvesno vreme joj je čak bila i potčinjena. Ipak, 1557. godine, u vreme sultana Sulejmana Veličanstvenog, a najviše zahvaljujući mudroj i dalekovidoj politici Mehmed-paše Sokolovića, Pećka patrijaršija je obnovljena. Njena jurisdikcija se prostirala nad skoro svim teritorijama koje je nastanjivao srpski narod, bilo da se on nalazio u Osmanskom ili Austrijskom Carstvu. Prvi put u istoriji skoro sav srpski narod bio je okupljen u jednoj zajednici. Od tog trenutka srpska crkva je prevazišla svoj isključivo duhovni karakter. Trudeći se da u narodu sačuva veru, u godinama i vekovima koji su se činili toliko beznadežnim, održavala je njegovu duhovnu snagu, i štitila ga od pokušaja islamizacije, nasilnog pokatoličavanja i unijaćenja (prelazni stepen u prihvatanju katoličanstva).
Karlovačkim mirom 1699. godine, Pećka patrijaršija je bila podeljena na dva dela: Srbi u Austrijskom Carstvu, iz plitičkih razloga, morali su se organizovati u posebnu, Karlovačku mitropoliju. Međutim, iako joj je bila data autonomija, ona se i dalje smatrala sastavnim delom Pećke patrijaršije.
Posle Velike seobe 1690, Osmanlije su izgubile poverenje u srpske patrijarhe, naročito zbog njihove uloge u narodnim pokretima. Sultan je počeo da imenuje Grke na patrijaršijski presto. Crkva se sve više udaljavala od naroda i potpadala pod uticaj Carigradske patrijaršije, dok na kraju, 1766. godine, nije bila potpuno ukinuta.
Od 16. do 18. veka hrišćanske sile i Osmansko Carstvo vodili su mnoge ratove. Počev od "dugog rata" između Austrije i Turske (1593-1606), gotovo da nije bilo međunarodnog sukoba u kome Srbi nisu uzeli učešća. Podižući bune i ustanke, pokušavali su da iskoriste svaku priliku da sa sebe skinu teško breme turske vlasti. Srpski arhijereji su se tada pretvarali u političke predvodnike naroda (patrijarh Jovan, Arsenije Čarnojević). Možda jedan od najvećih ustanaka srpskog naroda izbio je 1594. godine u Banatu, u vreme "dugog rata", ali je bez podrške austrijske vojske bio brzo i krvavo ugušen. U osvetničkom besu, turski zapovednik Kodža Sinan-paša spalio je u Beogradu mošti Svetog Save, najvećeg srpskog svetitelja.
Epsko razdoblje srpske istorije svakako predstavlja dugotrajni Kandijski rat (1645-1669), koji su vodili Mlečani i Turci. U narodno predanje su ušli mnogi serdari i harambaše (Stojan Janković, Vuk Mandušić, Bajo Pivljanin), koji su od Ravnh Kotara do Boke Kotorske predvodili uskoke i hajduke, otimajući Turcima gradove, pleneći roblje i stoku i sklanjajući narod pod zaštitu Venecijanske Republike.
Srpski narod je na ivicu ništenja bio doveden za vreme Velikog bečkog rata (1683-1699), kada se nepripremljen, zanesen brzim vojničkim uspesima, a podstrekovan nestvarnim obećanjima, pridružio austrijskoj vojsci i pomogao joj da prodre čak do Skoplja. Turska odmazda je bila strahovita. Tatarske i arnautske ordije su uništavale sve pred sobom, rušile i palile i bez milosti sekle zarobljenu raju. Zemlja je opustela a narod se našao pred istrebljenjem. Iako nije dobio odgovarajuće garancije, veliki deo naroda, a s njim i patrijarh Arsenije, krenuo je 1690. godine u Veliku seobu. Istorija Srba na tlu Habsburške Monarhije od tada se pretvorila u neizvesnu, ali neprekidnu i upornu borbu srpske crkve, kao političkog činioca, da sebi i narodu obezbedi privilegije, bar u onoj meri u kojoj su ih Srbi nekada uživali u Turskoj.
Kada su Turci počeli da osvajaju srpske zemlje krenuli su Srbi u seobe. U početku je pomeranje središta Despotovine na sever odredilo i pravac - južnu Ugarsku, koja je već bila delimično naseljena Srbima. Prelazak srpskih plemića u službu ugarskih kraljeva i sve veća potreba za iskusnim i kvalitetnim vojnicima, doprineli su sve češćim prebegavanjima naroda, i to u velikim grupama. Kada je turska sila zauzela i te krajeve, pravac seoba se okrenuo ka Slavoniji, Hrvatskoj i Dalmaciji. Srbi su prelazili na tle Austrije, stupali u vojnu službu, a zauzvrat tražili i dobijali status koji im je omogućavao da sačuvaju slobodu duhovnog života i etničku posebnost. Posle Mohačke bitke 1526. godine, na ostacima Slavonije i Hrvatske počela je da se organizuje Vojna Krajina, koja je vekovima predstavljala oslonac odbrane hrišćanskog zapada od turskih prodora. Položaj Srba krajišnika ogledao se u neprekidnoj borbi protiv pretvaranja u obične kmetove, protiv unijaćenja i pokatoličavanja, za povlastice koje su plaćali svojom krvlju.
Posle Karlovačkog mira 1699. godine odnos snaga na Balkanskom poluostrvu počeo je da se menja. Veliki bečki rat je pokazao da Tursko Carstvo nije više neranjivo kao nekada. Počela su da ga razjedaju unutrašnja trvenja; Porta je imala sve manje snage da se suprotstavlja separatističkim težnjama pojedinih svemoćnih paša i da guši narodne pobune. Austrijanci i Rusi su to uvideli pre svih, te su počeli da kuju različite planove o budućem uređenju Balkanskog poluostrva. U ratu 1714-1718. godine Austrija je uspela da zagospodari i prostorima nekadašnje severne Srbije. Međutim, iako su Srbi znatnim delom doprineli austrijskim vojničkim uspesima, Srbija im nije bila data na upravu: pretvorena je u austrijsku provinciju, pod neposrednom upravom cara. Srbija je samo promenila gospodara. Od 1739. godine ova područja su opet potpala pod vlast Osmanlija.
Želja srpskog naroda da stvori svoju državu ponovo ga je pretvorila u austrijsko vojničko oruđe i izložila velikoj turskoj odmazdi u ratu 1788-1791. U narodu je ovaj rat ostao zapamćen pod nazivom Kočina krajina (prema vođi srpskih frajkora, kapetanu Koči Anđelkoviću). Iako su Srbi opet bili prevareni, Kočina krajina je omogućila hiljadama ljudi da prođu kroz ratnu školu i u narod ulila novu snagu i volju za borbom.
Od tada Srbi nisu više sanjali o slobodi koju bi im donela Austrija; konačno su shvatili da moraju sami da je izbore.
Beograd i Šabac su dugo odolevali turskim naletima kao najisturenija utvrđenja, jedina koja su se još nalazila na desnim obalama Dunava i Save. Kada su i oni pali, 1521. godine Turci su gotovo neometano počeli da prodiru u ugarske ravnice pljačkaju i odvode roblje. Ovo se naročito odnosilo na Srem koji je gotovo opusteo; roblje se prodavalo u bescenje, a naseljavano je čak i u dalekim istočnim delovima Carstva. Na osvojenim teritorijama Turci su uspostavljali svoju, novu aministrativnu i vojnu upravu. osnovna upravna jedinica se zvala sandžak. Srpske zemlje su bile podeljene u više sandžaka, koji su osnivani onim redosledom kojim se turska vlast širilana sever. početkom 15. veka osnovani su Skopski, Ćustendilski, Prizrenski, Dukađinski, Vidinski, Kruševački i Smederevski, a u drugoj polovini Bosanski, Hercegovački i Zvornički satndžaci. U doba najvećeg turskog uzleta, tokom 16. veka, osnovani su u Bosni još Kliški, Lički i Bihaćki sandžaci. Takođe, gotovo cela južna i središna Ugarska, kao i najveći deo Slavonije organizovani su po istom principu. Prvotino su svi sandžaci bili uključeni u Rumelijski ejalet. Kasnije su osnovani Budimski (1541), Temišvarski (1552), Bosanski (1580) i još neki ejaleti na severu Ugarske.
Bez svoje države i bez svojih dojakoših čelnika, koji su ili izginuli ili prebegli u Ugarsku, srpski narod se više nije mogao odupirati turskoj sili. Najvećim delom je pretvoren u raju koja je obrađivala zemlju na timarima i zijametima turskih spahija. U čočetku turske vladavine u našim krajevima je bilo i spahija hrišćana, ali su oni ubrzo primili islam kako bi zadržali svoje položaje, ili su i oni napustili svoje timare i prešli u službu kod austrijskog cara. Raja je imala obaveze prema državi, tj. sultanu, i prema spahiji. Osnovne dažbine koje su prikupljale spahije bile su ušur (desetak) i ispendža. Državi je raja davala harač i još neke neredovne poreze od kojih je svakako najteži i najstrašniji bio danak u krvi. Nisu, međutim, svi bili opterećeni istim porezima. Pojedinci su se uključivali u turske vojničke i poluvojničke redove (martolosi, vojnuci), a zauzvrat su bili oslobođeni nekih poreza. To se moglo odnositi i na čitava sela, ukoliko je stanovništvo obezbeđivalo slobodan prolaz kroz opasne klance (derbendžije), radilo u rudnicima (madendžije, ćumurdžije), gajilo sokole i jastrebove (šahinyije, dogandžije), učestvovalo u gradnji i popravci gradova i utvrđenja (meremetčije dunđeri, nedžari), ili izrađivalo različite vrste oružja i municije (strelari, lukari, štitari).
Dnaak u krvi je u narodu ostao upamćen kao jedna od najokrutnijih ustanova koje su ikada postojale u Osmanskom Carstvu. Turci su ssvake treće i sedme godine uzimali zdravu mušku decu, starosti između 7 i 18 godina, i odvodili ih u Carigrad i Andoliju. Nazivali su ih adžemi-oglanima. Pažljivo su ih razvrstavali prema njihovim sklonostima. Jedan deo je odvajan za dvorsku službu, gde je sticao potrebno obrazovanje i osposobljavao se za različite državne službe. Iz redova ovih paževa su izrasli mnogi istaknuti veziri, među kojima je najpoznatiji bi Mehmed Sokolović. Ostali su izjamljivani turskim seljacima u Anadoliji, da kod njih ovladaju novim jezikom i običajaima. Kasnije su ih obučavali različitim vojinim veštinama i od njih obrazovali odrede janičara, najpouzdanijih sultanovih ratnika. Muslimanski živalj nije podlegao ovom jezivom državnom nametu. Jedini izuzetak u celom Carstvu predstavljali su bosanski muslimani.
Sa dolaskom Turaka na Balkan, nad hrišćanskim srpskim narodom se nadvila velika opasnost da izgubi veru pratioca i svoj duhovni identitet. Islamizacija je najviše zahvatila Bosnu, koju su od ranije razjedala verska trvenja i jeretički pokreti, i u kojoj je srpska prevoslavna crkva bila najslabija i najsiromašnija. U drugim krajevima isamizacija je bila vezana gotovo isključivo za gradove, upravna i vojna središta turske vlasti, u kojima je preovlađivalo muslimansko stanovništvo. U vidove islamizacije i to one nasilne, svakako treb ubrojati i danak u krvi.
Obnova Pećke patrijaršije 1557. godine dovela je do novog duhovnog poleta srpskog naroda. Prostirala se u dva carstva, a činile su je 40 mitropolija i episkopija. Obuhvatila je skoro sve Srbe od Velesa na jugu, do iznad Budima, Temišvara i Arada na sveru, od Timoka i Ćustendila na istoku, do Jadranskog mora na zapadu. Srpski patrijarsi su s pravom poneli titulu: patrijarh Srba, Bugara, pomorskih i severnih strana. Već u vreme patrijarha Makarija Sokolovića započeta je gradnja novih i obnova razrušenih i popaljenih crkava i manastira. Srpska duhovna umetnost je krenula u preporod, koji nije donosio nove sadržaje nego je zračio srednjovekovnim nemanjićkim tradicijama i starim vrednostima. Kulturni preobraćaj se ogledao i u književnom radu; oživela je prepisivačka i štamparska delatnost. Naročiti podsticaj davao je veliki knjigoljubac, učeni patrijarh Pajsije Janjevac, koji je i sam bio pisac (Život cara Uroša).
Saradnja patrijarha Arsenija Čarnojevića sa austrijskom vojskom tokom Velikog bečkog rata 1683-1699, kao i njegova odluka da prebegne pod okrilje Habsburgovaca, označili su preokret u turskoj politici prema srpskoj crkvi. Umesto nepouzdanih srpskih patrijaraha, na pećki presto su počeli da dovode poslupne Grke. Sve veći uticaj Carigradske patrijaršije i nezainteresovanost grčkih sveštenika, koji su na nove položaje dolazili samo da bi iskamčili što više novca od pastve, odbijali su srpski narod od crkve. Odnarođenoj crkvi konačan udarac je bio zadat 1766. godine, kada su Grci izradili kod sultana ferman o ukidanju Pećke patrijaršije. Sve njene episkopije bile us potčinjene Carigradskoj patrijaršiji.
Pripremajući se za konačan obračun s Turcima, hrišćanska Evropa je uvek računala na Srbe kao saveznike koji bi u datim trenucima podizali bune i ustanke i na taj način iznutra rastakali Osmansko Carstvo. Prvi put su se Srbi vratili na svetskoj istorijsku scenu u ratu između Austrije i Turske 1593-1606. godine. U nekoliko mahova, nepovezano i na različitim prostorima planuli su ustanci širokih razmera. Počelo je 1594. godine u Banatu, gde su Srbi za kratko vreme osvojili i nekoliko utvrđenih gradova, među kojima i Temišvar, Bečkerek, Bečej i Lipovu. Ne dobivši pravovremenu pomoć bili su izložei brutalnoj odmazdi. U želji da u zametku uništi svaku pomisao o daljim pubunama, zloglasni Sinan-paša je naredio da se mošti Svetog Save iz Mileševe prenesu u Beograd. Tu, na vračarskom brdu, kako bi se nadaleko videlo, spalio je najveću narodnu svetinju i simbol srpske državotvorne tradicije.
Iako je ustanak bio ugušen odredi srpskih hajduka, koje su predvodili Deli Marko i Starina Novak i dalje su provaljivali na turske teritorije, prodirući čak do Sofije i Jedrena. U likovima ovih hajduka Srbi su dobili nove junake, koji su izrasli iz saog naroda, i odmah ušli u epsku pesmu. Njihovi doživljaji, plodvizi, megdani,a naročito visoki moralni kvaliteti, vaspitavali su generacije porobljenog naroda, ulivali mu samopouzdanje i održavali čvrstinu duha.
U hercegovini su 1597. godine mitropolit Visarion i vojvoda Grdan podigli brđanska plemena protiv turaka, ali ni ovaj ustanak nije dugo trajao. Središnja linost pokreta balkanskih hrišćana bio je patrijarh Jovan, koji je na sve načine pokušavao da zainteresuje Evropu za odlučnije delanje. Pregovarao je s rimskim papom, austrijskim vojvodama, španskim kraljem, mnogim italijanskim kneževima, ali bez uspeha.
Svoje učešće u oslobodilačkim pokretima platio je životom. Turci su ga ubili u Carigradu 1614. godine.
Veliki bečki rat (1683-1699) iz temelja je potresao Balkansko poluostrvo. Pretrpevši neuspeh u opsadi Beča, Turci su počeli bezglavo da se povlače. Austrijske snage su nadirale takvom silinom da su vesti o padanju tvrđave sustizale jedna drugu. Budim je povraćen 1686. a Beogra d1688. godine. Uspesi Austrijanaca, u čijoj vojsci je bilo mnogo srpskih oficira, ohrabrili su Srbe koji su počeli da se dižu na oružje. Sami su oslobodili Mačvu i istočnu Srbiju, tvrdo tursko uporište Užice i postigli velike uspehe kod Sjenice i Novo Pazara. Kod Srba su se počele javljati i ambicije o stvaranju jedne nove državne tvorevine. Beč je puštao Srbe da se nadaju takvom rešenju dokle god mu je bila potrebna srpska vojnička pomoć. Čak su prihvatili i Đurđa Brankovića, koji je sebe proglasio potomkom srpskih despota, dali mu titulu i pozvali da podstiče ustanke u Srbiji. Međutim, kada je počeo na svoju ruku da gradi planove o samostalnoj Srbiji, zatvorili su ga u Beču i onemogućili mu svaku dalju delatnost. Istorijske okolnosti nisu išle na ruku srpskom narodu. Ideja o slobodnoj i nezavisnoj srpskoj državi pokazali se kao nezrela i još uvek neostvariva.
Istovremeno , Austrijanci su stupili i u kontakte s patrijarhom Arsenijem, koji je imao ogromnog uticaja na narod. Odziv Srba je bio toliko masovan da su austrijskoj vojsci otvorili put ka SKoplju i Velesu. I kada se činilo da je osmanska država konačno propala, da je samo pitanjnje dana kada će pasti i Carigrad, ratna sreća se naglo okrenula. Novi veliki vezir Mustafa Ćuprilić je ponovo okupio i reorganizovao tursku vojsku. Posle prvog poraza jednog austrijskog odeljenja kod Kačanika, 1690. godine, sve je krenulo nizbrdo. Austrijanci su se ubrzo povlačili ostavljajući nezaštićeni narod sablji i plamenu. Patrijarh Arsenije se našao pred istorijskom prekretnicom. Prmio se velike odgovornosti kada je poveo narod u Veliku seobu. Između 60. i 70.000 ljudi (teško da će se ikada moći utvrditi tačan broj) krenulo je u neizvesnost, preko Save i Dunava, oslanjajući se samo na nedovoljno precizne odredbe privilegije cara Leopolda iz avgusta 1690. godine.
Središte nekadašnje srpske države popčeli su tada da naseljavaju Arnauti.
Rat se produžio još nekoliko godina, uz promenljivu sreću. Turske je zaustavio tek veliki vojskovođa Eugen Savojski, nanevši im odlučujući poraz kod Sente 1697. godine. Mir je sklopljen u Karlovcima 1699. kada je dogovoreno da Turcima ostane samo južni deo Srema i Banat.
Mir nije dugo trajao. Vać 1714. godine Turci su zaratili s Venecijom, a dve godine kasnije i s Austrijom. Ni ovog puta nisi imali uspeha. Posle pobede kod Petrovaradina, austrijska vojska je osvojila Banat, ušla u Beogbrad i potisla Turke duboko u Srbiju. Požarevačkim mirom, 1718. godine, Austriji je ostao Banat, čitav Srem, severna Srbija do Zapadne Morave i u Bosni desna obala Save i Une, Austrijska dvadesetogodišnja uprava (1718-1739) Srbima nije donela ničega dobrog. Starog gospodara zamenio je drugi, još gori. Uz obense i gramzive austrijske činovnike pojavilo se novo zlo, s kojim Srbi ranije nisu bili suočeni: zemlju su preplavili katolički misionari i silom obraćali narod u novu veru.
Austrijanci su oblasti južno od Save i Dunava nazvali Srbija i na taj ačin uneli jednu važ nu novu, makar samo u političkom i geografskom rečniku.
Teritorijalni apetiti Austrije ovim nisu bili zadovoljeni. Smatrajući da je Turska odviše slaba da joj se ozbiljnije suprostavi, Austrija je1737. godine ušla u novi rat nedovoljno pripremljena. Ipak, uz pomoć srpskih ustanika, kojima su na čelu bili patrijarh Arsenije IV Jovanović Šakabenda i starovlaški knez Atanasije Rašković, postigla je izvesne početne uspehe i osvojila Niš, Pirot, Novi Pazar i još neka mesta. Međutim, Turci su ubrzo sabrali nove snage i isterali Austrijance čak preko Save i Dunava. Naneli sdu im odlučujući poraz kod Grocke 1739. godine i ubrzo potom osvojili i Beograd. U Beogradu je sklopljen mir kojim je Austrija izgubila Srbiju i deo Bosne. Sava i Dunav su se ponovo našli na razmeđu dvaju carstava. Pobunjeni Srbi ni ovog puta nisu htelid a se na njima iskali bes osvetnički raspoloženih Osmalija. Izbegli su na austrijsku stranu, zajedno s patrijarhom, i naselili se mahom u Sremu.
U austrijsko-turskom ratu 1788-1791. Srbi su poslednji put ustali da se bore za drugoga. I tada su se na nagovor Austrijanaca digli na oružje. Ovaj rat je u narodu ostao upamćen pod nazivom Kočin a krajina. Kapetan Koča Anđelković je bio jedan od vođa srpskih frajkora, dobrovoljačkih jedinica koje su imale naročite uspehe u borbama u Srbiji. I opet je Austrijas vodila mlitavo rat, sve podmećući Srbe. Mir u Svištovu je bio neočekivan, kod naroda je izazvao zaprepašćenje i ogorčenje. Na takvu izdaju valjevski knez Aleksa Nenadović je dao čuveni odgovor: .... ja moje zakletve ne prestupam niti cara izneveravam i ostavljam, no car ostavlja mene i sav narod srpski, kao njegovis tari što su naše pradede ostavljali, zato idem natrag preko Save, a nemam pisara niti drugih učenih ljudi, no ću ići od manastira do manastira i kazivati svakom kaluđeru i popu da u svakom manastiru zapišu, da više nikad tko je Srbin Nemvu ne verfuje".
I nije, Više nikad. Desetak godina kasnije, digli su se na ustanak, ponevši sav teret samo na svojim plećima, i to uspešno.
Srpske naseobine severno od Save i Dunava postojale su još od srednjeg veka; mnogo pre najezde Osmanlija. One su počele da se razvijaju, brojčano narastaju i množe naročito posle pada Despotovine i prelaska poslednjih despota u Srem i Slavoniju. U mnogim krajevima južne Ugarske Srbi su tada postali većinsko stanovništvo. Ugarski kraljevi su ih primali i vešto iskorišćavali postavljajući ih kao štit na svojim južnim granicama. Poslednji srpski despoti Radič Božić (1527/8) i Pavle Bakić (1537) proslavili su srpsko ime u neprekidnim borbama sa Turcima u toj meri da su iskusni srpski junaci, šakaši, postali veoma traženi i dobro plaćeni ratnici, bez kojih se nije moglo ni zamisliti uspešno sprečavanje turskih pljačkaških upada u Srednju Evropu.
Istorijsku prekretnicu označili su pad beograda (1521) i katastrofalni poraz kod Mohača (1526). Turska sila se zaustavila tek pod zidinama Beča. Veliki deo Ugarske i Slavonije, a s njim i sav srpski narod u tim krajevima, potpao je pod tursku vlast.
Uvidevši da je postojeći način ratovanja protiv Turaka psotao previše skup i iznad svega neuspešan, Austrija je rešila da ga iz korena izmeni. Na svojim južnim granicama, koje su tada činile Hrvatska, Slvonija i deo Dalmacije, počela je da organizuje Vojnu krajinu. Krajiško uređenje je osnovano s ciljem da se na granici stvori jedan neoprobojni kordon od stranovnišđtva koje bi se poosvetilo isključivo vojničkom načinu života. Ovo stanovništvo su činili prvenstveno Srbi, prebezi, koji su se u masama naselili naročito posle poraza na Mohaču i kod Gorjana. Bečki dvor je veoma dobro shvatio koliki značaj imaju ovi provereni ratnici za budužnost Carevine. Sve dok ih je naseljavao na posedima Habzsburga, kao što je na primer bio Žumberak, nije dolazilo do sukoba sa lokalnim feudalcima.
U Žumberku su se naselili uskoci. Srbi prebegli iz Dalmacije i Bosne, već oko 1530. godine. Zbog sve veće opasnosti od približvanja Turaka, uspeli su da sebi obezbede veće privilegije, nego što im je to u prvi mah obećano. Zemljište im je dato kao nasledno leno, oslobođeni su svih rabota i davanja, ali su imali obav ezu da ratuju kada god to Austriji zatreba. Odmah su dobijali dve trećine od celog ratnog plena. Preostalu trećinu je uzimao kralj i iz tih sredstava ih otkupljivao iz ropstva, aponekima i delio plate u ratnim mesecima. Tragedija Srba počela je sa sve većom katoličkom propagandom, kojoj su na kraju i podlegli. Sredinom 16.II veka bili su prevedeni u uniju, prisilno i uz korišćenje najsurovijih jezuitskih metoda.
U Hrvatskoj su problemi nastali kada je Beč počeo da naseljava graničare na posede hrvatskih feudalaca i da obećava privilegije koje nikada nije mogao do kraja da ispuni. Feudalci su tražili od graničara poreze, kao od svih svojih kmetova, a ovi ih nisu priznavali, tako da su izbijali sukobi, ponekad i većih razmera. Srbi su za svoje gospodare priznavali jedino careve, a ovi su to vešto iskorišćavali pritisak na Hrvate.
"Dugi" rat (1593-1606) je označio novo razdoblje: došlo je do masovnog naseljavanja, a Krajina se ustanovila kao teritorija odvojena i nezavisna od Hrvatske. U to vreme se razlikuju četiri krajine: Hvatska krajina, koja je obuhvatila kapetanije od mora do Kupe i Žumberak i koja je u vojnoj terminologiji bila poznata kao Karlovački generalat, zatim, Primorska krajina, koja se prostirala od mora do planine Kapele (zavisna od Karlovačkog generalata), Banska krajina, od okoline Karlovca do Ivanića i Slavonska krajina, koja se prostitrala još dalje, sve do Drave, sa sedištem u Varaždinu (Varaždinski generalat).
Habsburzi su na razne načine pokušavali da regulišu prava i obaveze graničara. Jedan od najuspešnijih pokušaja predstavljaju "Statuta Valachorum" , iz 1630. godine, koja su obuhvatila Srbe u Varaždinskom generalatu. Ipak, i njima su zaobiđena krupna pitanja sporova sa "zemaljskom gospodom",. Iz stalnih sukoba proizašle su brojne pobune i u 16. i u 16.I veku, u kojima su graničari zahtevali da im se ispune carska obećanja. Novi nesporazumi su nastali posle Karlovačkog mira 1699. godine, kada su novoosvojene teritorije uknjučene u Krajinu. Tada je prestala potreba za vojničkom organizacijom u mnogim delovima nekadašnje Krajine koji su se našli daleko od granice. Mađutim, graničari nipošto nisu pristajali na razvojačenje ovih teritorija. Gotovo ceo 16.I vek odlikovali su brojni pokušaji regulacije i osavremenjivanja vojnog uređenja Krajine. Bilo ih je više od 30, što pokazuje da Austrija nikako nije uspevala da pronađe najpodesnije rešenje.
Srbi u Slavoniji i Hrvatskoj bili su obuhvaćeni i ujedinjeni Marčanskom episkopijom, koja je pripadala Pećkoj patrijaršiji.
Istorija ove eipiskopije je istorija borbe srpskog naroda protiv nasilnog pokatoličavanja i unijaćenja. Narod su predvodili episkopi Simeon Vretanijski (1607-1630), Maksim Predojević (1630-1642), Gavrilo Predojević (1642-1648), Sava Stanislavić. Zbog sumnji da je učestvovao u zaveri Zrinjskog i Frankopana, naročito je ispaštao episkog Gavrilo Mijakić, koji je mučenički okončao svoj život u austrijskim tanicama. Od tada je Bečki dvor neprestano pokušavao da na marčanski tron postavi svoje episkope, unijate. To mu je više puta uspelo mada je izazvala velika nezadovoljstva među tamošnjim Srbima. Tokom 16.I veka, manastir Marča je više puta bio "trajno" oduziman od pravoslavaca i predavan unijatima i rimokatolicima, ali su Srbi uvek, uz velike žrtve, uspevali da ga povrate u svoje ruke.
Veliki bečki rat (1683-1699) je uneo ogromne promene u život srpskog naroda koji je naseljavao prostorije južne Ugarske. Ne samo što su primenili gospodara: umesto Turaka koji su zauvek proterani, došli su Austrijanci, a posle Velike seobe prerasli su i u brojčano veoma snažnu etničku grupaciji i značajan politički činilac.
Pre nego što su krenuli u Veliku seobu, patrijarh Arsenije III Čarnojević i drugi srpski crkveni poglavari pokušali du sa svome narodu obezbede određene povlastice, bar onakve kakve je uživao u Turskom Carstvu. Međutim, događaji su ih pretekli: dok su u Beogradu čekali carski odgovor, turska vojska je osvojila gotovo celu Srbiju, tako da su morali preći Dunav i bez potvrde traženih privilegija. Ogromne kolone izbeglica, različitog ekonomskog i društvenog statusa, od najsiromašnijih seljaka do dobrostojećih zanatlija i visokog klera, krenule su na sever pešice, čamcima i kolima, noseći ostatke svoje imovine, mošti kenza Lazara i druge narodne znamenitosti. Ophrvani umoromi glađu, besciljno su lutali razvejavši se sve do Budima, i dalje do Sentandreje. NjIhove patnje, beznađe i nespokoj, patrijarh Arsenije Čarnojević potresno je pretočio u svoju "Molitvu zaspalom Gospodu".
Prvu privilegiju Srbi su dobili avgusta 1690. godine. Bečki dvor je garantovao slobodu vere i crkvenu autonomiju. Međutim, to nije moglo zadovoljiti srpski narod. Mađarski feudalci nipošto nisu hteli da priznaju i ozakone zaštitne diplome austrijskih careva. Pretvarali su ih u obične kmetove i nisu im dozvoljavali da s epolitički organizuju. S druge strane, napade su doživljavali i od katoličke crkve koja ih je nasilno prevodila u uniju i tražila da njoj plaćaju crkvene poreze. Pošto su se istakli u bici kod Slankamena (1691), Srbima su donekle proširene privilegije: mitropolitu je priznato pravo da i u verskom i u svetovnom pogledu zastupa svoj narod. Srpski crkveni poglavari su se pretvorili u istinske političke vođe koje su više od jednog veka nešto vodile srpski brod pazeći da se on ne razbije o sukobljene interese dalekog bečkog dvora i neposredne mađarske okoline.
Karlovačkim mirom (1699) Karlovačka mitropolija se izdvojila iz Pećke patrijaršije, mada ju je i dalje smatrala svojom maticom. Ovuhvatila je sve pravoslavne Srbe u Ugarskoj, Hrvatskoj i Slavoniji. Austrijski dvor je uslovio autonomiju Karlovačke mitropolije jer nije želeo da njegovim podanicima upravlja patrijarh iz Turskog Carstva. Rešenje je nađeno tako što je pećki patrijarh Kalinik I priznao njenu samostalnost, ali ipak u sastavu Pećke patrijaršije. Ukidanje Pećke patrijaršije 1766. godine nije ostavilo nikakvih posledica na rad Karlovačke mitropolije. Tokom 16.II veka ona je postala mnogo značajnije duhovno i političko središte, u kome su se rešavala ključna pitanja iz istorije srpskog naroda.
Kao podanicima Austrijskog Carstva, Srbima su se otvorile nove mogućnosti društvenog raslojavanja, kakve se kod Turaka nisu mogle ni zamisliti. Bečki dvor je nekolicini podario plemićke titule - uglavnom kao izraz zahvalnosti za vojničke usluge. Među najistaknutije srpske plemiće ubrajali su se Raškovići (bivši starovlaški knezovi), Čarnojevići, Monasterlije i Tekelije. U austrijskom oficirskom koru Srbi su bili veoma zastupljeni, naročito na Vojnoj granici. Vremenom se veoma razvilo i srpsko slobodno građanstvo, koje se sastojalo od trgovaca i zanatlija okupljenih oko svojih strukovnih organizacija - cehova.
U Krušedodolu je 1708. godine bio održan I srpski narodno-crkveni sabor. Od toga, sabori su postali najviši organi na kojima se odlučivalo o temeljnim pitanjima srpske autonomije, položaju crkve, pokmećivanju, unijaćenju, školstvu itd. Veliki korak je učinjen 1749. kada su se u saboru našli ravnopravno zastupljeni sveštenstvo, oficiri i krajišnici i građani i seljaci iz provincijala. Poseban značaj za istoriju srpskog naroda u južnoj Ugarskoj imao je Temišvarski sabor (1790) na kome su razmatrane mogućnosti dobijanja srpske autonomne teritorije i ravnopravnog zastupanja Srba u ugarskoms aboru.
Deo Srba u južnoj Ugarskoj je takođe bio uključen u organizaciju Vojne granice. Njih je obuhvatila Potisko-pomoriška vojna granica, koja je osnovana 1702/3. godine.
Kada je ona 1749. godine razvojačena, mnogi Srbi su se odselili u Rusiju ne želeći da postanu kmetovi mađarskih plemića. Drugi deo graničara je uključen u Šajkaški bataljon.
U novom okruženju, Srbi su se susreli sa savremenim tokovima evropske umetnosti i književnosti, priklonili im se i obogatili ih originalnim dostignućima svojih predstavnika. Iza epohe baroka, rokokoa i klasicizma ostali su izuzetni spomenici da svedoče o rađanju moderne srpske kulture, koja se sa razvitkom građanske klase lagano oslobađala crkvenih uticaja. Srpska kultura je dobila novi zamah osnivanjem škola, i gimnazija, te otvaranjem štamparija i pokretnjem časopisa, veoma značajnih za širenje savemenih ideja.
Počev od druge polovine 16.II veka, preduzetni srpski trgovci stvorili su u Trstu naprednu i bogatu zajednicu, koja je, iako mala brojem, bila prisutna u svim kulturnim i političkim stremljenjima srpskgo naroda.
Jedan od tršćanskih Srba, Jovo Kurtović, prvi je 1782. godine uveo direktnu pomorsku vezu s Amerikom, zajedno s flamanskim Ferportenom.
Venecijsnska Republika je u 15. veku prerasla u pomorsku silu iji je značaj uveliko prevazišao okvire Sredozemnog mora. Kupovinom poseda, i ratovima, od 1409. do 1420. godine proširila se na gotovo celu dalmatinsku obalu i zauzela veliki deo Istre. Sredinom 15. veka, pored Boke Kotorske, priključila je Budvu i oblast Patrovića, neopravdano ih nazvavši Mletačkom Adbanijom. Nosioci mletačke vlasti u ovim krajevima bili su knezovi,providuri i kapetani. Kasnije, posle 1597. celokupnu vojnu civilnu vlast sjedinili su u rukama generalnog providura sa sedištem u Zadru. Prema svedočenjima savremenika, Dalmacija do Karlovačkog mira (1699) nije bila ništa drugo do "jedna traka zemlje koju plače more, na više mesta isprekidana sa četiri do pet primorskih gradova. Beskrajno duga i uzana".
S pojvaom Turaka na Balkanu došlo je do ukrštanja mešusobnih interesa. Turci su preotimali gradove, odvodili roblje i sve više sužavali posede. Osvajanjem Bosne i Hercegovine postali su stalna pretnja Dalmaciji, koja se mogla braniti samo uz izuzetne žrtve. Srećom po Veneciju ovi krajevi nisu opusteli, jer su ih naselile mnogobrojne grupe Srba izbeglica iz Turske. Siromašna zemlja, težak život, glad, boleštine i neprekidna borba za goli život, desetkovali su stanovništvo Dalmacije. zato je Venecija posticala seobe, dodeljivala prebezima zemlju, ali nikada nije uspla da organizuje Vojnu krajinu, poput one kakvu je zamislila Austrija. Orijenticana prvenstveno na trgovinu. Venecija nije želela da troši svoju snagu u dugotrajnim razarajućim ratovima; vciše se pouzdala u diplomatsku veštinu i moć novca. tek kada bi sve druge mogućnosti iscrpla. Venecija bi ulazila u rat. Tada bi na istorijsku pozornicu stupali Srbi, na čija bi se pleća svaljivao celokupni teret odbrane granica. Naročito slavu, srpski ratnici, poznati kao uskoci i hajduci,s tekli su u tri mletačko-turska rata: Kandijskom (1645-1669), Morejskom (1684-1699) i u ratu 1714-1718. godine. Predvođeni serdarima i harambašama, zaletali su se u duboko u unutrašnjost ruskih teritorija, palili begovske kule, plenili stoku, odvodili roblje i prevodili narod pod zaštitu Republike. Od Ravnih Kotara do Boke Kotorske surova svakodnevica iznedrila je novi soj osionih, nepokornih i osvetoljubivih ljudi, razvila kod njih sklonost ka pljački, koja nije prestajala ni u mirnim vrmenima. "S krvlju ručak, s krvlju večera", ostalo je zabeleženo u narodnoj pesmi. Nikada se toliko pesama o jednom kratkom periodu nije ispevalo, i nikada one većeg uticaja na pokolenja nisu imale. Najveća pažnja je pokonjena najvećim junacima: serdarima kotorskih uskoka: Janku Mitroviću, Stojanu Jankoviću, Iliji Smiljaniću, Vuku Mandušiću, te harambašama bokeljskih hajduka Baju Nikoliću Pivljaninu i Limu Barjaktaru.
Bajo Pivljanin je tokom Kandijskog rata hajdukovao u širokom zaleđu Dubrovnika i Boke Kotorske. Generalni providur mu je naložio da onemogući trgovački saobraćaj između Dubrovnika i bosanskih Turaka, što je on veoma uspešno izvršio. Bajo se umiriti nije mogao ni kada je prestao rat; nastavio ej da pljačka turske karavane, ali i dubrovačke brodove. Poginuo je tek u sledećem ratu, 1685. godine, u boju na Vrtijeljci. Narodna tradicija je u njegov lik sažela sve osobine koje su krasile tadašnje hercegovačke hajduke.
Tokom ratova 1684-1699 i 1714-1718. godine Venecija je uspela da osvoji teritorije od okoline Zadra do Knina, Sinja i Imotskog. Ovo proširenje je ujedno označilo početak velike borbe žitelja Dalmacije za novu obradivu zemlju. Mnogobrojni pokušaji regulisanja agrarnih pitanja, među kojima je najpoznatiji takozvani Grimanijev zakon iz 1755/56, nisu urodili plodom.
Siromašan srpski narod u Dalmaciji nije mogao imati niit jaku, niti bogatu crkvu. ipak, u periodu od XIV do 16.II veka, izgrađeno je preko 70 crkava i manastira, većinom neuglednih, drvenih, samo sa najneophodnijim crkvenim sasudama. Pod uticajem katoličke propagande, mnoge od njih su često bile zatvarane, rušene i pretvarane u rimokatoličke. Koliko god da su dobri vojnici bili potrebni Mletačkoj Republici, toliko se ona malo brinula da ih sačuva. Stanovništv o je bilo izloženo neprekidnom pokatoličavanju i unijaćenju, koje su provodili biskupi poput Vićentija Zmajevića (često poreklom iz istog naroda). Veliki borci za očuvanje pravoslavlja u Dalmaciji b ili su dalmatinski episkopi Stefan Ljubibratić i Simeon Končarević, koji je čak otvorio škole u Skradinu (1734) i Benkovcu (1751).
Ponos Srba u dalmatinskom zaleđu bio je manastir Krka, koji je još 1350. godine podigla sestra cara Dušana, Jelena udata Šubić. Kao rasadnik pravoslavlja u ovim krajevima, on je bio česta meta nasilnički raspoloženih katoličkih crkvenih poglavara. Čak je bio i srušen 1647, ali je posle nekoliko decenija, 1680, ipak obnovljen. Kada je Napoleon ukinuo Venecijansku Republiku 1797. godine, mirom u Kampo-Formiju, Dalmacija i Mletačka Arbanija prešle su u ruke Austrijske Monarhije.
HRONOLOŠKA TABLICA
1527-1528 - imenovanje i smrt srpsko despota Radiča Božića
1537 - smrt deposta Stefana Berislavića
1537 - velika pobeda Turaka kod Gorjana; pogibija
poslednjeg srpskog despota Pavla Bakića
1557 - obnavljanje rada Peške patrijaršije
1593 - 1606 - rat Austrije i Osmanskog Carstva
1594 - ustanak Srba u banatu; spaljivanje moštiju Svetog Save u Beogradu
1596 - Srbi osvajaju Klis od Turaka
1597 - ustanak vojvode Gordana u Hercegovini
1630 - Statuta Valachorum - regulisanje statusa Srba u Vojnoj krajini.
1645-1669 - Kandijski rat (mletačko-turski); velika uloga srpskih hajduka i uskoka u borbama protiv Turaka
1683-1699 - veliki bečki rat
1690 - velika seoba; prva privilegija cara Leopolda Srbima u Ugarskoj
1708 - prvi srpski narodno-crkveni sabor u Krušedolu
1710 - davanje samostalnosti Karlovačkoj mitropoliji
1714 -1718 - rat Venecije i Austrije s Osmanskim Carstvom
1718 - 1736 - austrijska uprava u severnim područjima Srbije
1736 - 1739 - rat Austrije i Osmanskog Carstva
1766 - ukidanje Pećke patrijaršije
1788 - 1791 - rat Austrije i Osmanskog Carstva - Kočina Krajina
1790 - Temišvarski sabor Srba
Litera i matica Srba i iseljenika Srbije Citirajte ovaj clanak na Vasem sajtu

Da biste kreirali link ka ovom clanku na vasem sajtu,
kopirajte ovaj text ispod na zeljeno mesto na vasoj stranici.

Pregled :

Srbi pod Turskom, Austrijskomm i Mletačkom vlašću
utorak, 30 decembar 2008

Komentari

Pretraga

RSS

Samo registrovani korisnici mogu ostavljati komentare!

Na mestu VOLJNO toolbar

Na mestu VOLJNO uvek aktuelan

Marko Kraljević
subota, 27 decembar 2008

Epski lik Marka Kraljevića snažno je zasenio istorijsku ličnost i suviše je udaljio od stvarnosti. Njegova epska slava bacila je senku na rod njegov, posebno na oca, kralja Vukašina, i strica, despota Jovana Uglješu, istaknute državnike XIV veka. Pravičnost Markovu predanje suprotstavlja pohlepnim velikašima Vukašinu i Uglješi. Tradicija je Vukašinai Uglješu optužila i osudila kao podmukle ubice poslednjeg Nemanjića, nejakog cara Uroša. Stvarnost je bila drugačija.
Braća Vukašin i Uglješa Mrnjavčević u vreme raspada Srpskog carstva postali su najmoćniji oblasni gospodari. Snaga njihova, pre sv ega, ogledala se u teritoriji kojom su upravljali, ali i u razgranatim porodičnim vezama sa Balšićima, kesarom Vojihnom, Vlatkom Paskačićem i Radoslavom Hlapenom, čijom je ćerkom bio oženjen Vukašinov najstariji sin Marko. Avgusta ili septembra 1365, uz pristanak cara Uroša i blagoslov carice Jelene, moćni Vukašin je krunisan za kralja i savladara Uroševa, a Uglješa je u Serskoj oblasti sa titulom despota nasledio staru caricu. Osvojivši deo Volerona, Uglješa je čak proširio istočne granice srpske države iz doba Stefana Dušana. Mrnjavčevići su ostvarili čvrstu vlast od jezera Poru u Trakiji do Ohrida, Skoplja i Prizrena, a s obzirom na razgranate porodične veze posredno su uticali na zbivanja na znatno većoj teritoriji.
Pod okriljem moćnog oca i strica, Marku je predstojala blistava karijera državnika. Po pravu prvorodstva dobio je titulu mladog kraljnja i na taj način zvanično postao prestolonaslednik. To potvrđuje natpis na nadvratniku crkve Sv. nedelje u Prizrenu. Ova ckrva je sazidana i živopisana uoči Maričke bitke "zapovešču i sa otkupom gospodina mladog kralja Marka". Ne zna se kada je Vukašinov sin zvanično proglašen za mladog kralja, ali je izvesno da prezime Kraljević potiče od titule. Upravo činjenica da je to prezime nagoveštavalo pojavu nove dinastije izazvala je gnev ostalih velikaša, protivnika Mrnjavčevića. proglašenjem Marka za mladog kralja potisnuta je neprikosnovena svetorodna dinasija Nemanjića.
Full article ...

Velika Britanija i Srpsko pitanje na Berlinskom kongresu 1878.godine
nedelja, 08 mart 2009

Gotovo svi savremenici, kao i potonji istraživači istočne krize 1875-1878. godine, kao i Berlinskog kongresa, kojim je ona končana, saglasni su u uverenju da je politika Velike Britanije, kako u toku krize, tako i u vreme održavanja kongresa, bila izrazito antisrpska. O tome su pisali Jovan Ristić, predsednik vlade, Jevrem Grujić, njegov zamenik, Slobodan Jovanović, Robert V. Seton-Vatson, Harold Temperli, Vilijam Medlikot, Ričard Milman i drugi, da spomenemo samo one najpoznatije. S obzirom na značaj problema i njegove posledice, neophodno je ukazati na razloge za takvu politiku i njene protagoniste, kao i njene posledice na srpstvo u celini (Srbija, Crna Gora, Bosna i Hercegovina).
Full article ...

Krsna slava i njen značaj u Srpskom narodu
nedelja, 08 mart 2009

Svaki Srbin ima po jedan dan u godini koji on slavi i to se zove krsno ime, sveti, sveto i blag dan, zapisao je u Rječniku Vuk Karadžić. Krsna slava je prastari običaj u kome se proslavlja domaći zaštitnik i davalac, koji su, među Slovenima, a i drugim narodima, najbolje održali Srbi. Danas je krsna slava običaj da pojedine porodice i rodovi smatraju svojim zaštitnikom jednog hrišćanskog svetitelja i uz posebne obrede i gozbu proslavljaju njegov praznik. Inače, tragove ovoga običaja imali su svi Sloveni pa i Indoevropljani, Tračani, stari Grci, Dačanai, Iliri (sa ostacima kod Cincara i Arbanasa), Rimljani i drugi. Ali, kao običaj krsna slava se održala pre svega kod pravoslavnih Srba a do pre nekoliko decenija i svih Makedonaca. Sporadično je ima ili je bilo i kod Hrvata katolika u Hercegovini, srednjoj Bosni, Dalmaciji, Lici i Slavoniji. Ima je takođe kod Arbanasa katolika, a pod srpskim uticajem bilo je i kod Rumuna.
Full article ...

Propast Srpskog carstva
utorak, 30 decembar 2008

Sredinom XIV veka na tlu Evrope se pojavila jedna nova sila, koja će, kasnije, vekovima odlučivati o sudbini balkanskih naroda. U to vreme retko ko je mogao da pomisli da će se Osmanlije zaustaviti tek pod zidinama Beča.
Jedini su Srbi predvideli sudvinsku opasnost od nabujale turske matice. Iako i oni slabi, krenuli su van granica svojih zemalja da odlučnom bitkom preduprede neprestane nalete Osmanlija i jednom za svagda ih vrate u Anadoliju. Ipak, pod okriljem noći, između 25. i 26. septembra 1371. godine (po starom kalendaru), Turci su izveli prepad na neopreznu srpsku vojsku i potukli je do nogu.
Strahoviti poraza na Marici imao je dalekosežne posledice. Označio je početak propasti Srpskog Carstva. Pogibijom kralja Vukašina i despota Uglješe Mrnjavčevića, nesposobni car Uroš izgubio je oslonac svoje vlasti. Državu je zahvatilo bezvlašće, zemlja je opustela, zvladala je glad, strah i panika.
Ne dugo posle bitke, decembra iste godine, umro je i car Uroš. Njegovom smrću ugasila se dinastija Nemanjića. Bio je to kraj Srpskog Carstva.
Državu su razdrobili oblasni gospodari: Kraljević Marko, braća Jovan i Konstantin Dejanovići (Dragaši), Đurađ Balšić, Vuk Branković, Nikola Altomanović, Lazar Hrebeljanović i drugi. Još uvek zvaničnog kralja, Marka Mrnjavčevića, nijedan srpski velikaš nije hteo da prizna za vrhovnog gospodara. Uostalom, kao prvi na udaru, on je zajedno s braćom Dragašima, bio primoran da posle Maričke bitke postane turski vazal.
Središte srpske države se pomerilo na sever, u oblast kneza Lazara Hrebeljanovića. Mudrim i dalekovidim državničkim potezima, knez Lazar se brzo izdigao iznad drugih velikaša i nametnuo kao naslednik Nemanjića. Veliki ugled je stekao kada je pomirio srpsku i carigradsku crkvu, čime je srpskom verskom poglavaru konačno priznata titula patrijarha.
Full article ...

Srpska despotovina - pad pod Tursku vlast
utorak, 30 decembar 2008

Kosovska bitka 1389. godine jeste bila tragedija srpske državne, ali nije bila i njen kraj. Konačna propast došla je sa padom grada Smedereva 1459. godine.
Još nekih sedam decenije Srbija je uspevala da opstane kao jedinstvena državna celina. Pritisnuta sa dve strane, stešnjena između Ugarske i otomanskog carstva, Srbija nije mogla dugo da izdrži. Pa ipak, poslednje godine bile su obeležene još jednim duhovnim uzletom Srbije. Despot Stefan Lazarević, sin kneza Lazara Hrebeljanovića, iako priznavajući vrhovnu vlast Turska, uspeo je da ponovo oživi srpsku državu u prvim decenijama XV veka.
Kosovo je odvelo u smrt gotovo svu srpsku gospodu. Os svih onih velikih porodica srpskih vladara i velmoža preživeli su samo Vuk Branković i kneginja Milica, žena kneza Lazara.
Neposredno posle Kosovske bitke, Milica je bila primorana da sama preuzme državnu upravu, štiteći tako interese svoja dva maloletna sina Stefana i Vuka. Ona se nagodila sa turskim sultanom Bajazitom, pristala je na plaćanje visokog poreza i dala svoju kćer Oliveru i Bajazitov harem. Cena je bila ogromna, ali je srpska kneginja ipak obezbedila, koliko je to bilo moguće, očevo nasledstvo svojim sinovima.
Full article ...

Nikola Pašić
subota, 27 decembar 2008

Najznačajniji srpski i juguslovenksi političar, državnik i diplomata na razmeđu HIH i HH veka, Nikola Pašić rodio se u Zaječaru 18. decembra 1845. Preci su mu bili iz istočne Makedonije. Otac je obrađivao zemlju i bavio se trgovinom. ostavljajući majci da "drži kuću" i vaspitava decu, što je ostavilo dubokog traga u formiranju karakternih osobina Nikole Pašića. U školu je krenuo dockan, s nepunih jedanaest godina. Kao odličan đak u osnovnoj školi i šestorazrednoj gimnaziji koju je pohađao u Negotinu, Zaječaru i Kragujevcu, upisao se 1866. na Tehnički fakultet Velike škole u Beogradu. Pošto je bio odličan student, srpska vlada ga je kao državnog pitomca ("blagodejanca") uputila 1868. na školovanje u Cirih, na čuvenu Politehničku školu, gde je 1872. stekao stepen inženjera građevine i visoko stručno obrazovanje iz geodezije. Posle jednogodišnje prakse, koju je obavio na gradnji pruge Budimpešta - Beč, vraća se u zemlju i tu otpočinje njegova stručna i politička karijera, bogata, raznovrsna i puna obrta.
Nikola Pašić se još u Beogradu upoznao s idejama Ujedinjene omladine srpske, a u Cirihu je pripadao prvom organizovanom i teorijski osmišljenom krugu srpskih socijalista Svetozara Markovića. Kao socijalni i nacionalni revolucionar (aktivno učestvovao u organizovanju "Crvenog barjaka" u Kragujevcu 1875. i Bosansko-hercegovačkom ustanku 1876), Srbiju je zamišljao kao demokratsku državu uređenu po principu razvijenih opštinskih samouprava, najpe je videći u dunavskoj konfederaciji, a zatim u Južnoslovenskom savezu sa Bugarskom i Crnom Gorom. Sveslovenska ideja ga je privlačila zbog značaja rusije kao svetske sile u "oslobađanju i ujedinjenju srpstva". S podozrenjem i zebnjom je gledao na "zapadnjačko" i kataličko otuđenje Hrvata i Slovenaca, na nepovoljan položaj Srba izvan matice, ali s nije odricao ideje da u budućnosti dođe do "sloge Srbo-Hrvata". Po obrascu tadašnje romatičarske istoriografske škole, bio je ubeđen da su se Južni Sloveni doselili na područje evropskog jugoistoka sa tri plemenska imena, ali u kompaktinim i duhovno jedinstvenim masama i da su ih tokom vremena velika carstva politički i verski podelila i otuđila. Međutim, u praktičnoj politici, modernu Srbiju nije želeo da gradi na srednjovekovnoj romantičarskoj tradiciji "Dušanovog carstva" već na tragovima "srpske revolucije" iz 1804.
Full article ...

Živojin Mišić
subota, 27 decembar 2008
Životni put darovitog srpskog vojskovođe Živojina Mišića bio je, doista, "duga i teška borba". Rodio se 19. jula 1855. godine pod jednom "šeftelijom" (šljiva ranka) u selu Struganiku, kao najmlađe - trinaesto dete oca Radovana i majke Anđelije (Mišićevi roditelji imali su jedanaest sinova i dve kćeri). Posle mukotrpnog trogodišnjeg školovanja u Ribničkoj osnovnoj školi, "jednog lepog avgustovskog dana 1867. godine", mali Živojin je - "obučen u čisto novo i belo rublje" i ispraćen od brižne majke rečima: "Srećan ti put, bubice moja" - otputovao u Kragujevac, na "više školovanje".

Tu je završio prvi i drugi razred gimnazije, treći, četvrti i peti u Beogradu, a šesti ponovo u Kragujevcu, Po završetku šestog razreda gimnazije, upisao se u DžI klasu Artiljerijske oficirske škole, koju je završio tek 1880. godine (pitomci ove klase prekinuli su, posle druge godine, školovanje zbog rata s Turskom), tek dvadeset prvi u rangu, od ukupno 23 pitomca. Ovaj primer najbolje pokazuje da uspeh u školi nije garancija već samo pretpostavka za uspeh u službi. Valja međutim, reći da je Mišić pokazivao najviše sklonosti za one predmete koji daju osnovu za praktičan operetivni rad i da je svoja prava teorijska saznanja proverio u surovoj ratnoj zbilji; učestvovao je u dva oslobodilačka rata sa Turskom (1876. i 1877 - 1878), u kojima je komandovao Kolubarskim bataljonom Valjevske brigade II klase i stekao dragocena ratna iskustva, ono što u školi nije mogao da nauči, sve da je bio i prvi u rangu.
U ratu sa Bugarima 1885. godine, komandovao je 1. bataljonom 5. puka Drinske divizije. Poraz koji je srpska vojska pretrpela na Slivnici, teško je pao Živojinu Mišiću i njegovim saborcima, što se jasno vidi iz njegovih Uspomena, u kojima je, pored ostalog, zabeležio: "Svoj gnev i prokletstvo izlili smo u mislima na naše vojno i državno rukovodstvo, koje sa njemu svojstvenom lakomislenošću dozvoli da bez ikakve nužde dođe do ovog sloma i našeg uniženja."
Full article ...

Radomir Putnik
subota, 27 decembar 2008
Vojni istoričari s razlogom smatraju da je Radomir Putnik bio "najznačajnija i najtragičnija figura među srpskim vojvodama", koja je na kraju doživela svoju apoteozu na dnu poraza.

Rodio se 24. januara 1847. godine u Kragujevcu, gde je završio osnovnu školu i nižu gimnaziju. Po završetku prvog razreda više gimnazije, stupio je (septembra 1861) u Artiljerijsku oficirsku školu (Vojnu akademiju), koju je završio 1866. godine, kao osmi u rangu. U čin artiljerijskog potporučnika proizveden je 31. decembra 1866. i postavljen za komandira voda 4. poljske baterije, ali tu dužnost nije primio, već je, kao dobar crtač, zadržan na radu u Topografskom odeljenju Ministarstva vojnog. Na tog dužnosti ostao je do januara 1867, kada je upućen u trupu i postavljen za komandira voda, da bi mu tek posle dve godine bila poverena osnovna artiljerijska jedinica - baterija.
Već na tim prvim oficirskim dužnostima, Putnik je - shvativši da se nacionalno oslobođenje ne može uspešno dovršiti iznuđenim reformama i hatišerifima turskog suverena, već samo krvlju i oružjem - marljivo pripremao sebe i svoje jedinice za ostvarenje tog uzvišenog cilja. U istoriji nema primera da potporučnik piše uputstvo za obuku trupa, kao što je to učinio Putnik 1868. godine. Upravo od tada, njegov uticaj na razvoj srpskih oružanih snaga vidno je prisutan: najpre u radu generalštabne komisije, formirane neposredno po završetku srpsko-turskih ratova 1876-1878, s ciljem da srpsku vojsku po organizacionoj strukturi što više približi savremenim evropskim armijama; zatim u objavljivanju priručnika Artiljerija u gradskoj vojni, u kome je obradio sve vidove ofanzivnih akcija artiljerije protiv tvrđava od blokade do odsudnog napada; najzad, u obogaćivanju programa obuke starešinskog kadra (početkom devedesetih godina prošlog veka), kada je, u svojstvu pomoćnika načelnika Glavnog generalštaba, u taj program uneo rešavanje taktičkih zadataka i kada je njegov uticaj na ujednačavanje pogleda na doktrinarne principe organizacije i upotrebe oružanih snaga bio izuzetno snažan. Taj uticaj nije prestao ni posle preranog i neopravdanog penzionisanja 1896. godine, već se ispoljavao u pripremi kapetana za majorski ispit i objavljivanju dvotomne studije Služba generalštaba, koja će decenijama služiti kao udžbenik za stručno usavršavanje generalštabnih oficira.
Full article ...

Lužički Srbi, njihova istorija i kultura
subota, 27 decembar 2008

Lužički Srbi, najmanje slovensko pleme, živelo je do ujedinjenja obe Nemačke u Istočnoj, a danas u Saveznoj Republici Nemačkoj, u oblasti na istoku od Berlina prema poljskoj granici, na jugoistoku prema čehoslovačkoj granici do Drezdena.

Dele se na dve oblasti, koje su u svom istorijskom životu bile najvećim delom razdvojene, a samim tim su živele i razvijale se pod različitim političkim i društvenim uslovima. To su Gornja i Donja Lužica, od kojih je prva bila u sastavu Saksonije, u nešto boljim uslovima, a Donja u Pruskoj, u gorim. Jezički pripadaju grupi zapadnoslovenskih jezika i dele se na dve, po nekima, govorne varijante, gornjolužičkosrpsku i donjolužičkosrpsku, ali je to jedan narod i jedan jezik. Lužički Srbi, najmanje slovensko pleme, živelo je do ujedinjenja obe Nemačke u Istočnoj, a danas u Saveznoj Republici Nemačkoj, u oblasti na istoku od Berlina prema poljskoj granici, na jugoistoku prema čehoslovačkoj granici do Drezdena. Dele se na dve oblasti, koje su u svom istorijskom životu bile najvećim delom razdvojene, a samim tim su živele i razvijale se pod različitim političkim i društvenim uslovima.

Full article ...

Arsenije III Čarnojević
subota, 27 decembar 2008

U životu srpskoga naroda patrijarh Arsenije iii Crnojević imao je vrlo vidnu ulogu. Profesor Radoslav M. Grujić od najboljih njegovih poznavalac, daje mu čak mesto iza sv. Save i patrijarha Makarija Sokolovića.
Pošto je patrijarh Maksim teško oboleo marta 1669. godine, a njegova bolest "nije kretala na bolje i on stalno bio vezan za postelju, počelo se u Patrijaršiji misliti na njegova naslednika. Izgleda, međutim, da su neki članovi sinoda mislili da se patrijarh može vremenom još i oporaviti, pa se došlo na ideju da se obolelom patrijarhu postavi pomoćnik - koadjutor. Po svoj prilici pod uticajem obolelog patrijarha, izbor je pao na mladog i sposobnog igumana pećkog manastira, Arsenija rodom sa Cetinja, izgleda od sporedne loze Crnojevića" (Jovan Radonjić).
Kao koadjutor obolelog patrijarha Maksima, iguman Arsenije je izabran za mitropolita hvostanskog 1669. godine. Na Spasovdan iste godine izvršena je episkopksa hirotonija o kojoj nam govore i natpisi sa zida manastira Gračanice.
Budući da nije bilo nade za ozdravljenje obolelog patrijarha Maksima, mitropolit hvostanski Arsenije je krajem 1672. godine izaran za pećkog patrijarha.
Patrijarh Arsenije iii je rođen u Cetinjskom plemenu 1663. godine. Sam za sebe kaže da je "od Cetina rožden(i)em". Vrlo rano već 1665. godine, postao je iguman brojnom bratstvu Pećkog manastira i kao taka stekao ugled i poverenje kod patrijarha Maksima i mitropolita sabranih oko pećkog prestola.
Full article ...

Sveti Sava
subota, 27 decembar 2008

Među sto najznamenitijih Srba sveti Sava je nesumnjivo najznamenitiji. Vraćajući se svojim korenima, Srbin uvek dolazi na kraju do svetoga Save i spoznaje da je to onaj ugaoni kamen na kome se zasniva celokupna zgrada srpske duhovnosti. Sveti Sava je temelj i poslednja odbrana srpskog duhovnog bića. Sve što je u duhovnom životu srpskih plemena postojalo pre Savine pojave, uklopilo se u njegov kulturni program kao osnov na kome će graditi višu fazu srpske kulture i sadržano je u njoj. Sve što je nastalo posle Save, oslonilo se na njega kao na nesumnjiv, pouzdan, neosporiv temelj od koga se počinje.
Rođen oko 1175. u prestonom gradu Rasu kao treći i najmlađi sin gospođe Ane i velikog župana svih srpskih i pomorskih zemalja Stefana Nemanje, dočekan je kao dar od Boga, roditeljima koji su već bili na pragu starosti. Ime Rastko, koje je dobio na krštenju, određuje, prema njegovom biografu Domentijanu, budući podvig duhovnog uzrastanja, ali mnogo konkretnije zakzuje na poštovanje srpske sredine Nemanjinog vremena prema opšteslovenskoj hrišćanskoj kulturi. začetoj u doba velikomoravskog kneza Rastislav u IH veku.
Rastko je proveo detinjstvo na očevom dvoru, koji je bio stecište najumnijih i najodlučnijih ljudi ih srpskih zemalja krajem HII veka, centar iz koga su kretale ideje i vojne za uspostavljanje državnog jedinstva, srpskih zemalja, odrastao je u idejama svoga oca i njegove generacije i ostao im veran. I ono što je Nemanja konkretno uradio za svoj narod, objedinivši ga u jaku državu sa kojom izlazi na svetsku pozornicu, Sava će učiniti na duhovnom planu, daće ujedinjenoj zemlji Srba njenu dušu, objediniće sve Srbe u jedinstvenu duhovnu zajednicu. Dok je Nemanjina državna celina kroz istoriju prolazila kroz uspone i padove, ali nikad ne prestaući da deluje kao svest o svojoj neophodnosti, Savina tekovina, duhovo jedinstvo srpskog naroda, traje do današnjeg dana - nezavisna od spoljnih činilaca, ona ima slobodu trajanja u dubinama narodnog bića.
Full article ...

Car Dušan
subota, 27 decembar 2008

Za vladavine kralja, a potom cara Dušana, srpska srednjovekovna država dostiže svoj zenit: teritorijalno, ovaj potomak Stefana Nemanje bejaše osvojio "dve trećine Balaknskog poluostrva", "devet desetina vizantijskog carstva". U XIV veku, piše S. Ransimen, "car Stefan Dušan bio je možda najmoćniji vladalac u Evropi": pošto bejaše zauzeo Epir, Tesaliju, Etoliju i Akarnaniju, njegova država prostirala se "od Dunava do Korintskog zaliva, i od Jadrana do Jegejskog mora" (G. Ostrogorski). Vizantiji bejahu preostali jedino Trakija, skoro opustela i izmučena dugogodišnjim ratom, Solun i Carigrad. Poslednjih godina vladavine cara Dušana, njegova osnovna politička želja bila je osvajanje Carigrada. Više puta ponovljeni predlozi Mlecima da uđu u koaliciju s njim, nisu prihvaćeni: bez učešća ratne flote (koju nije imao), Carigrad je bio neosvojiv. Iako se gordo potpisivao sa "Stephanus redž.... fere totius imperii Romanie dominus" (,,.....gospodar skoro celoga carstva Romanije "), ili "car Srbljem, Grkom, Blgarom i Arbanasom", "car Srbije i Romanije, despot od Arte, grof od Vlahije", Stefan Dušan nije imao moći ni dovoljno istorijskog "vremena" da višedecenijski nemanjićki san (počevši od kralja Stefana Uroša II Milutina) dogradi u stabilno državno zdanje: carstvo koje će uspešno zameniti hiljadugodišnju Vizantijsku imperiju na Balkanu. Smrt je pretekla ovog vladara u njegovim ambicioznim planovima: umro je relativno mlad, u četrdeset i osmoj godini života. Izvanredni vojni i politički uspesi Stefana Dušana, ostvareni u kratkom vremenu, nisu mogli da budu praćeni odgovarajućim procesom ekonomskog, privrednog i kulturnog uobličenja i učvršćenja srpsko-grčke zajednice: stoga je njegova državna tvorevina bila tako kratkoveka. Posle njegove smrti, srspko carstvo se raspalo na državice koje su vodili oligarski: brojne parcijalne interese nije više mogao ujediniti nijedan steg, nijedna moćnija vlasteoska kuća.
Full article ...

Filip Višnjić
utorak, 30 decembar 2008

Prvi srpski ustanak (1804-1813), koji je Leopold Ranke nazvao "srpskom revolucijom", dao je, pored junaka i vojskovođa, ličnosti nesumnjive snage i veličine u sferama duhovnosti: filologa i preporoditelja nove srpske književnosti, Vuka Karadžića, državnika i memoaristu protu Matiju Nenadovića, pesnika Filipa Višnjića: od svih pevača od kojih je Vuk zapisivao pesme (Tešan Podrugović, slepa Stepanija, starac Milija, slepica iz Grgurevaca, starac Raško i drugi), najveću slavu u potomstvu s pravom je izborio Višnjić: on je pesnik ustanka. "Njegova pesma nastaje i deluje tokom same revolucije, njom biva proverena i potvrđena, i poznijim pokolenjima zaveštana kao autentičan dokumenat epohe", zapisuje Milorad Panić Surep. I mnogo više od dokumenta epohe - ona je stvaralaštvo nastalo u okviru bogate tradicije srpske junačke pesme, i ravna po umetničkoj snazi ostvarenjima najvećih naših pesnika DžIDž veka.
Filip Višnjić rodio se u imućnoj i mnogočlanoj porodici Vilića, u bosanskom selu Trnavi, koje je pripadalo nekadašnjoj Zvorničkoj nahiji. U vreme neustaljenih prezimena, malog Filipa su po majci prozvali Višnjićem. Otac Filipov, Đorđe, rano je umro: udovica, mati Filipova, udala se u selo Međaše, blizu Bijeljine. Sa sobom je povela i sina. U Međašima, Filip je proveo detinjstvo. U osmoj godini života, posle preležanih velikih boginja, ostao je izrovašenog lica i slep. Dete koje nije moglo ništa od kućnih poslova da radi vezalo se za gusle i guslarsku pesmu: Filip je počeo da peva rano. "Pesme je s početka pevao razne, kakve je gde čuo, a pamtio je sve što bi jednom čuo", kazuje o njemu hroničar.

Full article ...

Jefimija
subota, 27 decembar 2008

Despotici Jeleni, potonjoj monahinji Jefimiji, sudbina kao da je prvo darovala svu zemaljsku sreću i sve blagodeti koje jedno ljudsko biće može da poželi: bila je kći uglednog vlastelina u državi cara Dušana, kesara Vojihne.

Pamtila je cara, sjaj njegove vladavine. (Njen otac bio je u carevoj pratnji prilikom posete Svetoj Gori 1346. godine.) Udala se za Uglješu Mrnjavčevića, koji se brzo uzdigao (sa bratom Vukašinom) za istinskog vladara u južnim oblastima srpskog carstva, naspram nemoćnog mladog cara Uroša i Dušanove udovice, monahinje Jelisavete. Despot Jovan Uglješa i despotica Jelena dobili su sima; Ser, prestonicu ove južne srpske države na razvalinama velikog Dušanovog carstva, Jovan Kantakuzin naziva "velikim i divnim gradom". Život je mladoj despotici Jeleni morao da izgleda velelepan, bogat, smislen.

Full article ...

Stepa Stepanović
subota, 27 decembar 2008

Pripadao je onoj generaciji pregalaca u Srbiji, koja nije stavljala mač u korice sve dotle dok nije srušila tursku i austrijsku carevinu, oslobodila svu podjarmljenu braću i u okviru zajedničke jugoslovenske države, koja je nikla na razvalinama tih carevina, uključila sve srpske zemlje. Dugu i briljantnu vojničku karijeru započeo je davne 1874. godine, kada je, umesto popovske mantije (što je, izgleda, u detinjstvu veoma želeo) obukao uniformu pitomca Artiljerijske oficirske škole (Vojne akademije), jer je shvatio da vreme nije bilo za molitve. Mada je srpska narodna vojska u to vreme bila naoružana puškama, čiji su fišeci pre punjenja morali da se grizu zubima, prvi paradni marševi te vojske izazvali su tako snažno slbodarsko nadahnuće srpske varoške inteligencije, kao da je, s pojavom tih rudimentarnih oblika vojne organizacije, uskrsla ratna moć nekadašnje srpske carevine. To nadahnuće je, nema sumnje, zahvatalo i Stepu Stepanovića, koji će postati jedan od organizatora i najslavnijih vojskovođa obnovljene srpske vojske.

Vojvoda Stepa Stepanović je rođen 12. marta 1856. u Kumodražu kod Beograda. Osnovnu školu završio je u rodnom selu, a pet razreda gimnazije u Beogradu. Kada je trebalo d upiše šesti razred, konkurisao je za pitomca Artiljerijske škole i bio primljen bez prijemnog ispita. Međutim, po završetku druge školske godine, Stepanovićva XI klasa je prekinula školovanje; kada je počeo srpsko-turski rat, pitomci ove klase dobili su čin narednika i raspoređeni na dužnost ordonans-oficira u ratnim komandama i štabovima. Sticajem tih okolnosti XI klasa završila je školovanje tek 1880. godine. Od ukupno 3 pitomca koji su završili školu, Stepa Stepanović je bio četrnaesti u rangu.
Full article ...

Karađorđe Petrović
subota, 27 decembar 2008

Đorđe Petrović, poznatiji pod nadimkom Crni Đorđe ili Karađorđe, rodonačelnik je i osnivač dinastije Karađorđevića. Istoričari nisu uspeli da utvrde kad je Đorđe rođen, ali su došli do uverenja da je ugledao svet, najverovatnije, 14. novembra 1762. godine u Viševcu. Ime svetitelja čije je ime poneo nagoveštavalo je da će Đorđev život biti mučenički. Malo pouzdanih podataka imamo o njegovom životu pre Ustanka, zato su mnogi događaji pretočeni u legendu ili su obavijeni tamom. Njegovi roditelji bili su Petar i Marica Živković iz Masloševa. Brojna porodica Petrović živela je na tankoj imovini, pa se više puta preseljavala, a najduže je boravila u Zagorici. U Topoli se nastanila posle Kočine krajine.
U jesen 1785. ili u proleće 1786. Đorđe se oženio Jelenom Jovanović iz Masloševa. Potom je, iz više razloga, bio prinuđen da beži s porodicom u Srem, gde su ostali do kraja poslednjeg austrijsko-turskog rata. Bekstvo u Austriju 1876, kao i ono iz 1813. godine, dva su najteža trenutka u Karađorđevom životu. U Sremu je ostao dve godine, dok se nije priključio austrijskoj vojsci u ratu protiv Turske (1788 - 1791). Kao dobrovoljac ratovao je u Mihaljevićevom frajkoru, pod komandom Radiča Petrovića. Teško je razlučiti kad je Karađorđe u ovom ratu nastupao kao frajkorac, a kad kao hajduk. Austrija ga je obdarila medaljom za hrabrost i dodelila podoficirski čin buljubaše. Osnovna odlika ovog rata je masovno učešće Srba u njemu. Iskustvo i pouke koje su tada stekli bili su im kasnije dragoceni. Karađorđe je obišao celu Srbiju, upoznao mnoge ljude u njoj i u austrijskoj vojsci i usavršio veštinu ratovanja.
Između Kočine krajine i Ustanka Karađorđe se dva puta odmetao u hajduke - pre dolaska Hadži Mustafa-paše za beogradskog vezira i u vreme dahija. Hajdučku slavu nije brzo stekao, možda i zato što je bio u četama slavnih harambaša Laze Dobrića i Stanoja Glavaša. Sam je, potom, izborio položaj harambaše, okupivši družinu od "preko stotine" hajduka. Uspostavljanje samouprave u Beogradskom pašaluku za vezirovanja Hadži Mustafa-paše dopustilo je Đorđu da se mane hajdučije, da uredi svoje imanje u Topoli i povremeno učestvuje u srpskim odredima protiv Pazvan-oglua (1796, 1798). U to doba on je stekao, za ondašnje prilike, prosečan imetak.
Full article ...

Dušanov zakonik
subota, 27 decembar 2008

Zakon blagovernago cara Stefana, odnosno Dušanov Zakonik, najglasovitiji je spis srpskog srednjovekovnog prava. Nastajao je u dve etape u drugoj polovini pete i prvim godinama šeste decenije četrnaestoga veka.

Sačinjen je od osnovnoga Zakonika (članovi 1‡135) i dopuna koje je namah uzrokovala primena Zakonika u praksi (članovi 136‡201). Osnovni deo Zakonika ukazuje na Dušanovu težnju da novonastalu carevinu učini što pre pravnom državom. Dopune, pak, sadržajem, isticanjem onoga što mora naknadno i dodatno da se pravno reguliše ‡ nedvosmisleno odslikavaju svu krhkost i moralnu klonulost novozasnovane carevine.

Full article ...

Ilija Garašanin
subota, 27 decembar 2008

Srpski narod imao je tri velika državnika - Iliju Garašanina, Jovana Ristića i Nikolu Pašića. Za razliku od Ristića i Pašića, Garašanin je bio samouk državnik.
Ilija Garašanin je rođen 16. januara 1812. godine u selu Garašima Kragujevačke nahije. Otac Milutin Savić bio je učesnik oba ustanka, savetnik i istaknut trgovac iz vremena prve vladavine kneza Miloša i kneza Mihaila. Školovanje Ilijino bilo je neredovno i površno. Imućni otac dovodio je kući učitelja da mu decu uče knjizi. Potom je Iliju poslao u grčku školu u Zemunu i nemačku u Orahovici (Banat). Na tome se verovatno završilo njegovo školovanje, pošto nije pznato da je bilo gde izučavao druge "nauke".
Knez Miloš primio je Garašanina u državnu službu na očevu molbu i postavio ga za carinika u Višnjici (1834). Pronicljivi knez osetio je u darovitom mladiću budućeg državnika čim ga je sa 25 godina izabrao za člana Knjažeskog sovjeta (1837), najviše ustanove u zemlji. Ovu visoku dužnost nije obavljao dugo, pošto je u činu pukovnika imenovan za upravnika vojnog štaba (1838). Kad je reorganizovana državna uprava početkom 1839, osnovano je Vojno odeljenje pri Ministarstvu unutrašnjih dela, a za načelnika je postavljen Ilija Garašanin. Formiranje tzv. garnizonske vojske i donošenje vojnih zakona, pred pad kneza Miloša u vreme prvog namesništva (1839 - 1849), njegovo je delo.

Full article ...

Srpska država u Zeti
utorak, 30 decembar 2008

Prve tragove ljudskih naseobina na današnjoj teritoriji Crne Gore srećemo već u periodu srednjeg paleolitika. Arheološki nalazi iz pećine Crvena stijena sadrže predmete iz različitih epoha za koje se pretpostavlja da su stare šezdeset hiljada i trideset pet hiljada godina. To su, uglavnom, oruđa za rad, oružja za lov, nakit i predmeti vezani za sakralnu upotrebu. Širom današnje Crne Gore u različitim predelima pronađeni su predmeti bliski Starčevačkoj kulturi, tako da tragovi ljudskih naselja, pre pojave pismenih podataka ukazuju na kontinuitet življenja na ovom prostoru.
Prvi pisani spomeni ljudskih naselja nalaze se u Pseudo-Skiliksovom delu iz četvrtog veka pre nove ere. Na teritoriji Boke živela su klirska plemena Ardijeji i Enheleji. Ilirik sa kojim su Rimljani ratovali za vreme Prvog Ilirskog rata (229-228 pre nove ere) i Drugog (219) bili su Ardijeji. Rimljani su uspeli da ih potisnu iz primorskih krajeva u unutrašnjost gde su izmrli. Južno od njih, oko Skadarskog jezera, živeli su Leojeji koji su već imali utvrđene gradove Skodra i Meteon. A u njihovom susedstvu obitavali su Dokleji. Rimska osvajanja završila su se Trećim Ilirskim ratom (107-108 pre nove ere). Rimljani su objedinili sve teritorije ali nisu uspeli da učvrste svoju vlast. Šeste godine posle nove ere Baton je digao ustanak koji je trajao tri godine. Tek pošto su ugušili Batonov ustanak, Rimljani su uspeli da učvrste svoju i da postepeno romanizuju ove predele. Kada je došlo do podele Rimske Imperije na Istočnu i Zapadnu, teritorija današnje Crne Gore pripala je provinciji Previlis ili Prevalis. Centar te provincije nalazio se u današnjem Skadru, a stanovništvo se bavilo uglavnom zemljoradnjom i stočarstvom. Prvi slovenski naseljenici dolaze u šestom veku, ali se ne zadržavaju dugo. Čini se da su to pre bili upadi radi pljačke nego zbog pravog naseljavanja. Stvarna slovenska kolonizacija nastaje u sedmom veku; Sloveni, najpre, napadaju zajedno sa Avarima, a posle samostalno, i osnivaju svoje prve veće naseobine. Dolazeći u dodir sa starosedeocima oni primaju mnoge običaje i navikavaju se na zemljoradnički život.
Sve do jedanaestog veka vesti o prvoj srpskoj državi u Zeti su prilično nepouzdane. Ono što može pouzdano da se tvrdi jeste da je ta prva srpska država obuhvatala oblast, kasnijih Brda, i jedan neveliki deo Crnogorskog primorja. Njena severna granica išla je od Risna prema izvoru Pive, a južna granica se spuštala prema Kotoru i Skadru. U jedanaestom veku vizantijski gradovi Kotor i Skadar postali su deo zetske države ali je većina stanovništva bila romanska i to će ostati sve do sedamnaestog veka.
Full article ...

Jovan Jovanović Zmaj
subota, 27 decembar 2008

Ako je iko u svom vremenu bio opštenarodni, nacionalni pesnik, onda je tu čast bez sumnje dosegao Jovan Jovanović Zmaj. Nije bilo pismena čoveka da za Zmaja nije znao, pa i danas se veoma često citiraju, ili pevaju njegovi stihovi, a da se ne zna čiji su - toliko je Zmajevo pesništvo postalo i ostalo deo živog narodnog predanja.
Zmajev pradeda, Cincarin, Konstantin, doselio se u DžVIII veku iz makedonskih krajeva u Novi Sad. Trgujući žitom i stokom obogatio se, pa je njegov sin Jovan, već veoma ugledan trgovac, i plemstvo dobio. Zmajev otac Pavle, advokat i senator, bio je među prvim građanima novosadskim. Njegov prvenac, Jovan, rodio se 24. novembra 1833, posle njega još četiri sina i kći, ali će na životu ostati samo tri Zmajeva brata: Đura, Kornel i Mita. Mali Joca, koga je očev prijatelj Sima Milutinović Sarajlija već bio proročki blagoslovio rečima: "Dabogda pesnik bio!", pošao je u osnovnu školu, pa 1844. u gimnaziju novosadsku. Godinu dana proveo je van kuće, u Halašu, da bi naučio mađarski. Po povratku, završava peti razred gimnazije, pa završni šesti, već u smutnim vremenima bune 1848/49, kada je porodici Jovanović, izbegloj u Srem, izgorela kuća. Posle bune, prvi gradski načelnik Novog Sada bio je Pavle Jovanović, a njegov Joca volonterski pristav gradskog kapetana. Školovanje nastavlja na liceju u Bratislavi, Modri i Trnavi. Započinje studije prava u Beču, nastavlja u Pešti, pa u Pragu, pa opet u Pešti, ali studije prekida 1857, zbog očeve bolesti i siromašenja. Izabran je za aktuara novosadskog magistrata, pa za podbeležnika. Oženio se Ružom Ličanin 1862, a sledeće godine seli se u Peštu, gde će biti upravnik Tekelijanuma, aktuar i delovoditelj Matice srpske, uz studije na Medicinskom fakultetu koje je završio krajem 1869. Lekar je u Novom Sadu, pa u Pančevu, gde mu 1872. umire Ruža, ostavivši ga sa tek rođenom Smiljkom, jedinim detetom koje je nadživelo majku - Mirko, Tijana, Sava, Jug ni detinjstvo nisu doživeli. Prelazi u Futog za opštinskog lekara. Uz njega i Smiljku je udovica Marija Kostić sa ćerkom Marijom koju je Zmaj usvojio, kao i nešto kasnije rođenu Anku. Ne doživevši drugi rođendan, umire i poslednje Ružino dete, Smiljka. Porodica i uteha su mu poćerka Maca i kći Anka, no i njih će nadživeti; obe su umrle 1901. Ponovo je lekar u Novom Sadu, od 1874, pa u Sremskoj Kamenici. Pozvan u Beograd, bio je dramaturg Narodnog pozorišta 1878-1880. Najdužu lekarsku praksu imao je u Beču 1880-1889, zatim je kratko opet u Sremskoj Kamenici, pa u Beogradu 1890-1898, te Zagrebu 1898-1901. Poslednje stanište mu je bila Sremska Kamenica, gde je umro 14. juna 1904. Njegova kuća pretvorena je u muzej.
Full article ...

Prvi Srpski ustanak
utorak, 30 decembar 2008

Na prelomu vekova, kada je Francuska revolucija ustalasala čitavu Evropu, u senci velikih svetskih zbivanja, na Balkanu je počeo da se rađa snažan nacionalni pokret koji je korenito preobrazio duhovnu i političku svest srpskog naroda i vaskrsnuo srpsku državu. Istorijski značaj Prvog srpskog ustanka prvenstveno se ogleda u tome što je on već 1806. godine prerastao u nacionalnu revoluciju čiji je osnovni cilj bio oslobođenje i ujedinjenje svih Srba. Strahovita udarna snaga ustanka, velike vojničke pobede i brzo oslobođenje teritorija odjeknuli su širom Balkana i uticali su na nacionalno buđenje ne samo srpskog nego i svih okolnih naroda. Karađorđe, kao neprikosnoveni vođa ustanka, oblikovao je 1806. godine ustanički program u pravcu stvaranja države. Time je udario pečat nacionalnoj misiji Srbije kao slobodarskog jezgrda rasejanog srpskog naroda i odredio joj ulogu koja će obeležiti njenu istoriju u 19. i 20. veku.
Full article ...

Mihajlo Pupin
subota, 27 decembar 2008
Potekao iz malog sela Idvora, "koje ne možete naći ni na jednoj zemljopisnoj karti", kako je napisao u autobiografiji, upornom borbom i neumornim radom Mihailo Pupin je izborio sebi visoko i slavno mesto u svetskoj nauci.

Za razliku od našeg drugog velikog Srbina Nikole Tesle, koji je u Ameriku stupio kao priznati elektrotehničar, Pupin je tamo došao kao dvadesetogodišnjak bez završene škole, zanata i znanja engleskog jezika. Zato je morao da provede šest teških godina borbe za opstanak prihvatajući se gotovo svakog posla koji je mogao naći. Bio je farmer, nosač uglja, moler, drvoseča i fabrički radnik. Radio je ono što je naučio u Idvoru od oca, uglednog seljaka i mudre majke koja ga je uvek podsticala da uči i ode u svet u kome je videla sinovljevu budućnost. U kući je vaspitavan u duhu srpskih tradicija kojima je ostao veran do kraja života. U dvorskoj osnovnoj školi stekao je skromno znanje koje je proširio u gimnaziji u Pančevu. Njegovo redovno školovanje prekinuto je onda kada je na protestnoj bakljadi uhvaćen da gazi spaljenu austrijsku zastavu. Morao je da napusti Pančevo i nastavi školovanje u Pragu. Ubrzo ga je stigla nova nesreća, imro mu je otac; kako više nije mogao da očekuje finansijsku potporu od porodice, on se praktično bez centa u džepu upućuje u Ameriku.
Posle mukotrpnog prelaska Atlantika i teškog razdoblja borbe za goli život u Americi, onog trenutka kada je dobio bolji posao u fabrici keksa, prihvatio se učenja u fabričkoj večernjoj školi. Bila je to njegova životna šansa i on se s ogromnom energijom posvećuje učenju engleskog, latinskog i grčkog jezika, istorije i prirodnih nauka. Cilj mu je bio da se pripremi za polaganje prijemnog ispita na Kolumbija-univerzitetu, što je uspeo 1879. godine. Na studijama se izdržavao od sopstvenog rada i malih nagrada koje je dobijao kao uspešan student. Tek na trećoj godini studija prestao je da se bavi fizičkim radom - onda kada je uspeo da dođe do sredstava za život podučavajući studente.
Svoje izuzetne kvalitete Pupin je iskazao na Univerzitetu; pružila mu se prilika da nastavi postdiplomske studije. Jedno vreme, on se kolebao da li da nastavi studije jezika ili da se bavi tehnikom. I na jednom i na drugom polju postigao je odlične rezultate. Konačno, prevagnula je želja za studijama tehnike i tako se ubrzo našao u Evropi - u Kembridžu, gde je došao sa željom da se bavi Maksvelovom elektromagnetskom teorijom.
Full article ...

Srpska država Nemanjića
utorak, 30 decembar 2008

Bio je to vek i veličanstven i tragičan. I trijumfalan i porazan. Nema u prošlosti Srba nijednog perioda tako velikog i, u isti mah, tako neumitno poraznog kao što je četrnaesto stoleće. Doba srpske istorije od 1321. do 1371. godine bilo je ono najsjajnije vreme srednjovekovne države i srpskog carstva, koje je nagovestilo posrtanje i pad. Od dolaska na vlast Stefana III Dečanskog, preko veličanstvenog Dušanovog carstva do poraza na Marici, zloslutnom vesniku Kosovske bitke.
Smrt kralja Milutina obeležila je novo razdoblje u istoriji srednjovekovne Srbije. Njene su granice bile znatno proširene i prema jugu i prema severu. Ali, unutrašnje stanje u državi nikako nije bilo sređeno u onoj meri u kojoj je to bilo potrebno da bi se Milutinova Srbija stabilizovala i održala. Središnja vlast nije se učvrstila, a lokalna vlastela, se toliko osilila da su njeni zahtevi ozbiljno ugrožavali interese države. Ni pitanje o nasleđu nije bilo rešeno. Stariji sin Milutinov, Stefan, gotovo slep, bio je logičan naslednik, mada je njegov mlađi brat Konstantin takođe pretendovao na krunu. I Dragutinov sin Vladislav imao je ambicija da dođe na srpski presto, na osnovu sporauma svoga oca i kralja Milutina. Tako je počeo građanski rat u Srbiji.
Do 1322. Stefan III, docnije nazvan Dečanski, ipak je uspeo da pobedi svoje protivnike i da se ustoliči kao vladar Srbije. Tada je i krunisan "blagodarovnim vencem kraljevstva srpskog" (6. januar 1322.). Oženio se 1325. godine Marijom Paleolog, kćeri panhipersevasta Jovana, sinovca vizantijskog cara Andronika II. U vizantijskom sukobu između dede i unuka, Andronika II i Andronika III, Stefan je stao na stranu svoga tasta. Iako je njegova strana poražena, Stefan je uspeo da u ovom ratu zauzme Vels, Prosek i još neke gradove u Makedoniji.
Dečanski je ratovao i sa Dubrovačkom republikom na jugozapadu. Krajem traće decenije četrnaestog veka, on je povratio Ston i Pelješac, verovatno i delove Huma.
Ali, srpskoj državi i njenom vladaru kao da nije bilo mira. Snaga Srbije ujedinila je bugarskog vladara Mihaila i Andronika III. Moralo je doći do ratnog sukoba.
Full article ...

Srednjevekovna Bosna
utorak, 30 decembar 2008

Istorija srednjovekovne Bosne odavno je predmet svestranog izučavanja raznih nauka. Pored razloga za naučnu prirodu izučavanje je bilo podstaknuto i sposobnošću postojanja i života srednjovekovne bosanske države, koja je pored opštih odlika feudalnog balkanskog društva imala i niz posebnosti. Udaljenost od kulturnih, administrativnih i državnih centara Vizantije, Vatikana i Ugarske, kao i otežan saobraćaj (usled konfiguracije terena) odrazio se na organizovanje države, njeno stabilizovanje, a posebno na duhovni i kulturni život stanovništva. To je uticalo i na stvaranje, količinu i sadržajnost, pisanih istorijskih izvora, na izgradnju sakralnih objekata, nadgrobnih spomenika i drugih proizvoda materijalne kulture. Usled toga određene strane i periodi iz istorije Bosne ostali su ili u dobokoj tami prošlosti ili nedovoljno opisani. Takvo stanje pogodovalo je preteranoj politizaciji istorije Bosne; iz njenog srednjovekovnog postojanja pokušavalo se pronaći opravdanje za njenu okupaciju, anektiranje i prisvajanje.
Teritorija na koju će se naseliti slovenska plemena i na kojoj će se obrazovati bosanska država nije bila pusta. U dolinama reke Drine, Bosne, Vrbasa, Une i Neretve, kao i na visoravnima (Glasinac) i kraškim poljima (Kupreško, Livanjsko i dr.) još u praistorijsko doba razvijala se civilizacija. Brojni arheološki nalazi svedoče o autohtonosti tzv. starobalkanskih plemena, ali i njihovim trgovačkimodnosima sa grčkim i italskim stanovništvom. Uticaji grčke civilizacije pojačani su posle stvaranja grčkih kolonija na istočnoj obali Jadranskog mora. Za Bosnu je osobito bila važna Narona (na ušću Neretve) odakle se, dolinom Neretve lako prodiralo u unutrašnjost Bosne.