Srpska despotovina - pad pod Tursku vlast

Srpska despotovina - pad pod Tursku vlast

Napisao Administrator

utorak, 30 decembar 2008 13:17

Kosovska bitka 1389. godine jeste bila tragedija srpske državne, ali nije bila i njen kraj. Konačna propast došla je sa padom grada Smedereva 1459. godine.
Još nekih sedam decenije Srbija je uspevala da opstane kao jedinstvena državna celina. Pritisnuta sa dve strane, stešnjena između Ugarske i otomanskog carstva, Srbija nije mogla dugo da izdrži. Pa ipak, poslednje godine bile su obeležene još jednim duhovnim uzletom Srbije. Despot Stefan Lazarević, sin kneza Lazara Hrebeljanovića, iako priznavajući vrhovnu vlast Turska, uspeo je da ponovo oživi srpsku državu u prvim decenijama XV veka.
Kosovo je odvelo u smrt gotovo svu srpsku gospodu. Os svih onih velikih porodica srpskih vladara i velmoža preživeli su samo Vuk Branković i kneginja Milica, žena kneza Lazara.
Neposredno posle Kosovske bitke, Milica je bila primorana da sama preuzme državnu upravu, štiteći tako interese svoja dva maloletna sina Stefana i Vuka. Ona se nagodila sa turskim sultanom Bajazitom, pristala je na plaćanje visokog poreza i dala svoju kćer Oliveru i Bajazitov harem. Cena je bila ogromna, ali je srpska kneginja ipak obezbedila, koliko je to bilo moguće, očevo nasledstvo svojim sinovima.
Na drugoj strani Vuk Branković bio je uveren da treba nastaviti rat sa Turcima. Zato se i stavio na stranu ugarskog kralja Žigmunda i udaljio od Lazarevih naslednika. U ostalim srpskim zemljama, naročito u Makedoniji, lokalni velikaši su neprestano između sebe ratovali tako još više oslobodili nekadašnju srpsku snagu. česti turski upadi i pustošenja doveli su Srbiju na ivicu rasula.
Već 1402. i Brankovići i Lazarevići su morali da pokažu svoju privrženost sultanu. Te godine je tatarski vladalac Timur-Lenk napao Bajazita i pobedio ga u bici kod Angore. A Stefan Lazarević i Đuraš Branković, međusobno veoma zaviđeni, iskoristili su rastrojstvo otomanske džave da odu u Carigrad i preko vizantijskog vladara izdejstvuju pomoć, svaki za sebe. Sukob između dve srpske porodice odigrao se na ukletom Kosovu, nedaleko od Graničnice u novembru 1402. Na jednoj strani su se nalazili Stefan i njegov brat Vuk, a na drugoj Đurađ Branković i jedan turski komandant. Zbog neuspeha mlađeg Lazarevića došlo je do sukoba između braće i Vuk je pobegao kod turskog sultana Sulejmana. Jedva ih je majka Milica izmirila. A dve srpske dinastrije ostale su u zavadi.
Doba posle bitke kod Angore bilo je dobra relativnog mira. Despot Stefan Lazarević iskoristio je povoljne prilike da učvrsti svoju državu i izvede niz značajnih reformi koje su vodile ka tom cilju. U političkom pogledu Stefan je težio saradnji sa Ugarskom, Vizantijom i Mletačkom Republikom smatrajući da u njima može imati saveznike u borbi protiv osmanskih nekrsta. U privredi srpski vladar je radio na osnaženju trgovine i razvoju rudarstva. Uveo je reforme i u vojsci, utvrdio mnoge gradove, među kojima i Beograd koji je, zajedno s Mačvom, dobio od Ugarske 1403. godine. Ali, najznačajniji uspesi njegove vladavine ostvareni su u kulturi i književnosti. Njegova monumentalna zadužbina u Resavi, manastir Manasija, stoji i danas kao biser srednjovekovnog srpskog graditeljstva.
Ni Stefanov mir nije dugo trajao. Već 1409. njegov brat Vuk je uz pomoć Turaka zatražio da mu brat ustupi pola svojih zemalja. Poražen u ovom sukobu, Stefan je bio primoran na ustupak mlađem bratu. Već sledeće godine 1410. zbog unutrašnjih borbi u Turskoj, Stefan je uspoo da povrati izgubljeno, dok je novi sulatn Musa pogubio Vuka Lazarevića.
Novi građanski rat između pretendenata na sultanski položaj još jednom je pomogao Stefanu 1413. godine. Pošto je stao na stranu Mehmeda u ratu sa Musom, srpski despot je do kraja svog života obezbedio mir sa Turcima.
Stefan je, istovremeno, nastavio da učestvuje u svim planovima Ugarske, Vizantije i Mletačke Republike za akciju protiv Otomanskog carstva. Ali, do koalicije nikada nije došlo usled nemogućnosti pravog sporazuma među eventualnim saveznicima.
Teškoće Stefanove dolazile su i od Mletaka. Njihovo zanimanje za Dalmaciju završilo se ratom i Stefanovim porazom kod Skadra. Mir sklopljen 1423. dao je Mlecima Skadar, Kotor i Ulcinj, dok je srpski despot zadržao Drivast, Bar i Budvu.
Pokušavajući da spase od svoje zemlje ono što se spasti moglo, Stefan se pred kraj života pomirio sa Đurađom Brankovićem i na sab oru u Srebrenici 1426. proglasio ga za svog naslednika. Despot Stefan Lazrević umro je iduće, 1427. godine.
Odmah posle smrti despotove, za Srbiju su ponovo naišli rđavi dani. Ugarski vladar Žigmund je zauzeo Beograd i Mačvu. Turci, s druge strane, uzimaju Golubac, Kruševac i Niš. Tako despotu Đurađu Brankoviću nije ostao nijedan veći grad, ni utvrđenje. Kao odbranu od turskih napada on je 1430. godine sazidao grad Smederevo na mestu gde se Morava ulica u Dunav.
Na žalost, ni Smederevo nije dugo izdržalo. Već 1439. najjača srpska utvrda je prvi put pala u turske ruke, asrpski despot je pre toga pobegao u Ugarsku. Zatim se prebacio na jug da sačuva preostale delove svoje zemlje. Ali, bez mnog uspeha. Godine 1441. palo je Novo Brdo posle junačke borbe. I svi drugi gradovi Srbije predali su se pred osmanskom silom.
Na drugoj strani, među Ugarima, bilo je prilično dobro raspoloženje za rat protiv Turaka. Najistaknutiji od njih bio je Janko Hunjadi, Sibinjanin i Janko iz narodnih pesama, koji je zajedno sa despotom Đurađom uspeo da pripremi jednu veliku vojsku za bitku protiv Osmanlija. Godine 1444. ta vojska se probila sve do Sofije i nekoliko puta pobedila Turke. Na osnovu vrlo povoljnog mira u Segedinu despot Đurađ je povratio svu svoju državu.
Ali, mir nije dugo trajao. Sukob između Ugarske i Turske nastavio se iste godine. Pokušavajući da sačuva svoju državu Đurađ je ovoga puta stao na stranu Otomanskog carstva koje je, ubici kod Varne krajem 1444, ubedljivo potuklo ugarsku vojsku.
Ponovo je Janko Hunjadi krenuo na Turke 1448. godine i ponovo je despot Đurađ odbio da u tome učestvuje. Treća bitka na Kosovu, između Ugarske i Turske, završila se novim porazom ugarske vojske. Bežeći sa Kosova, Janko Hunjadi je pao u ruke srpskog vladara, a on, umesto da ga preda sultanu, pustio ga je na slobodu i time obezbedio, bar za kratko vreme, naklonost Ugara. Sa Osmanskim Carstvom, međutim, nije bilo mira. Turci su iznova napali Đurđevu državu 1454. godine. Mada je ugarsko-srpska vojska razbila Osmanlije kod Kruševca, sledeće godine Turci su napali ponovo. Ugrožen i od bosanskog kralja Tomaša i od Mletaka u Zeti, srpski despot je bio prisiljen da se pomiri sa Turcima. Uslovi su bili više nego teški: Đurađ je morao da se odrekne svih svojih poseda južno od Morave, da pristane na plaćanje visokog poreza i da dozvoli slobodan prelaz turskoj vojsci u slučaju rata sa Ugarskom. Ali, uspeo je, na kratko, da psase deo svojih poseda. Godine 1456. umro je i despot Đurađ Branković. Ni njegov naslednik, despot Lazar, nije ga zadugo nadživeo. Umro je već posle dve godine, 1458.
Bio je to početak kraja srpske srednjovekovne države. Unutrašnja nesloga između onih koji su smatrali da se Turcima treba suprotstaviti po svaku cenu i onih koji su bili za savez sa Osmanlijama dovela je do otvorenog sukoba. Pod uticajem Ugarske bosanski prestolonaslednik Stefan Tomašević se oženio kćerkom pokojnog despota Lazara i ustolipo za deposta u Smederevu. Konačan kraj došao je u junu 1459. Pred opasnim naletom sultana Muhameda, Smederevo se predalo Turcima.
Posle pada pod Turke, nastale su vrlo teške prilike za srpski narod. Novi muhamedanski gospodari pljačkali su, otimali i uzimali ogromne poreze. Srpsko selo, u dobroj meri osiromašeno dugim godinama ratovanja i nesigurnosti, pustošenja, i nesreće nije više imalo snage da se odupre. Nailazili su tmurni i tužni dani u kojima nikonije video izlaz.
Severno od Dunava, u Ugarskoj, potomci Đurađa Brankovića dobili su zasebnu teritoriju na samoj granici da čuvaju tuđu državu od turskih najezda i napada. A kada im se za to ukazivala prilika, upadali su u turske posede prodirući do Sarajeva (1476) i Kruševca (1484). Nesigurno granično područje nateralo je srpski živalj da se, u velikim talasima, raseljava u druge mirnije krjeve. Krajem XV i početkom XVI veka Srbi su počeli da se sele u Dalmaciju, Hrvtsku, Slav oniju, u Srem, Bačku, Erdelj i Vlašku. Kud god su Srbi odlazili i gde god su se nastanjivali, po svojoj volji ili po pozivu drugih, činili su to da bi obrađivali, po svojoj volji ili po pozivu drugih, činili su to da bi obrađivali zemlju i da bi ratovali s Turcima.
Na samom početku vladavine najvećeg od svih otomanskih sultana, Sulejmana Veličanstvenog, 1521. godine, pao je i Beograd. Prelazeći iz ugarskih u turske ruke, Beograd je otvorio put osmanskim osvajanjima preko severa, ka samom gradu Budimu.
Čitav XV u srpskoj srenjovekovnoj istoriji bio je obeležn grčevitom borbom da se sačuva srpska država. Posle strahovitog poraza na Kosovu, bilo je potrebno i snage i pameti da ta, nekada najstabilnija država na Balkanu, opstane na političkoj pozornici. Sama činjenica da je više od stoleća i po Srbija odolevala naletima naroda i njegove države. Ponekad je, istina, taj otpor bio slab, bilo je i trenutaka potpunog poraz, ali i uspeha i blagostanja. Naročito za vladavine despota Stefana Lazarevića. A onda, sve jače i sve učestalije dolazili su udari i padovi. Najzad je neumitni zakon istorije zbrisao i poslednje uporište srpske srednjovekovne države. I Srbi su, na svoju vliku nesreću, utonuli u mrak muslimanskog osionog gospodara. Počele su zlehude seobe i razdvajanja naroda koji je nekad bio jedan i celovit i koji se nikada više neće pnovo ujediniti u svojoj jedinstvenoj državi.
Završilo se, tako, jedno veliko doba istorije srpskog naroda. I oliko su njegov početak i trajanje bili veličanstveni u svojoj snazi, toliko je kraj značio neumitnu propast. Srbima je ostala jedino njihova v4era u Boga i zavet Svetog Save da bar sačuvaju svest o samima sebi.
Prva četvrtina XV veka u srpskoj istoriji bila je onaj perido srednjovekovne srpske države koji je ostao zapamćen kao period srpske despotovine ili doba despota Stefana Lazarevića.
I pored formalnog priznavanja turske vrhovne vlasti, srpska država ne samo da je nastavila da postoji nego je, pod mudrim žezlom svog despota, još jednom izrasla iz pepela i uzdigla se u svakom vidu svoga postojanja.
Despot Stefan je vodio svoju zemlju kroz nesigurne i nezahvalne lavirinte međunarodnih odnosa, neprestano ugrožen od nadirućih Turaka i pritisaka sa zapada. Njegova umešnost da u svom otporu Osmanskom carstvu pronađe pravu meru i pravi put obezbedila je jedno unutrašnje blagostanje koliko god je to pod teškim uslovima bilo mogućno. Otud je i vreme njegove vladavine zabeležno zlatnim slovima u srpskoj istoriji.
Despot Stefan je bio jedan od onih srednjovekovnih vladara koji je u svojoj ličnosti sjedinio dve različite, u stvari suprotne, karakterne odluke. S jedne stran, bio je vešt diplomata i još bolji ratnik. Njegova junačka borba u bici kdo Angore, kada je na čelu svoje konjice zadao presudni udaraca vojci Timur-Lenka najrečitije dokazuje njegove ratničke sposobnosti i ličnu odvažnost. Na sasvim drugom kraju njegove prirode, kao kakav skriveni dragulj, nalazio se njegov spisateljski dar i oduševljenje za umetnost. Nekako čitav život despotov bio je podenjen na godine ratovanja i politike i na doba posvećenja onome što je ležalo negde duboko u njemu. Kao retko koji vladalac njegovog doba, Stefan Lazarević je bio pisac duboke misli, sav satkan od tananih osećanja ljubavi prema životu. On i njegovo delo stoje kao čvrsto svedočanstvo da je, u onim danima godinama koje nama danas izgledaju surove i teške, bilo ljudi sa dubokim duhovnim doživljajima i spoljašnjeg i unutrašnjeg sveta.
Ne treba nikako smetnuti s uma da je Stefan Lazarević bio turski vazal. Odnose sa sultanom Mehmedom I uredio je tako da prisustvo tuđeg gospodara bude što manje. Ali, i pored toga, zahtevi svakodnevnog života nametali su prilagođavnje turskom zavojevaču. Srbija više nije bila ona potpuno samostalna i nazavisna država iz doba Nemanjića. Srpski despot je, naročito u poslednjim godinama svog života, morao da učestvuje i u sukobima i ratovima koje su između seobe vodili razni pretendenti na mesto sultana. Tako uvučen u turske unutrašnje stvari, Stefan je pokušavao da pronađe najbolja i najdelotvornija rešnja. Posle mnogih obrta u samoj osmanskoj državi, Stefan je zaključio sporazum o vazalnim odnosima sa novim sultanom Muratom II, 1423. godine. Pregovori su vođeni u Beogradu, despotovoj prestonici.
Na severu Stefan Lazarević je veoma pazio da očuva prijateljske veze sa Ugarskom.Znajući da jedino tu može naći pouzdanog saveznika u otporu prema Turcima, srpski vladar je održavao otvorenu granicu ka Ugarskoj. Ugarski trgovci dobili su olakšice za trgovinu po Srbiji. Srpski vladalac je posedovao luksuzan dvor u udimu u kome je često boravio. I ugarski kralj Žigmund je posećivao Beograd. Zajednički neprijatelj stvorio je od Srbije i Ugarske istinske saveznike.
Smrt velikog srpskog despota 1427. godine bila je ujedno i kraj vladavine porodice Lazarevića. I pored svih nesporazuma sa drugom srpskom despotskom porodicom Brankovića, Stefan je kao svog naslednika ipak imenovao Đurađa Brankovića.
Nestanak još jednog znamenitog i mudrog vladara značio je istovremeno još jedan korak ka konačnom nestanku srpske srednjovekovne države.
Stefan Lazarević i njegov naslednik Đurađ Branković bili su približno istih godina. Kada je, posle smrti despota Stefana, Đurađ došao na njegovo mesto bio je čovek u punoj zrelosti, na početku šeste decenije života. A doživeo je punih osamdeset godina, neobično duboku starost za doba u ko9me je živeo.Vladao je u Srbiji bezmalo tri decenije (1427-1456).
Mada je Đurađ bio dugogodišnji rival i protivnik despota Stefana, ipak ga je poslednji Lazarević imenovao za svog naslednika. Sukobi između njih dvojice u jednom trenutku prerasli su u građanski rat. Ali umešnost i hrabrost Đurđeva spasle su ga i carigradske tamnice i turskih pretnji. Tako je on izrastao u drugu ličnost srpske despotovine u prvoj četvrtini petnaestog stoleća.
Kad je Đurađ došao na srpski presto, najzad su zemlje, Lazarevića i Brankovića, koje su dotad opstajale odvojeno, ujedinjene. Tako je novi srpski despot postao jedii vladalac svih preostalih teritorija nekadašnjeg velikog carstva. Politička veština Đurđeva pokazala se od samog početka njegove vladavine. On je odmah uspostavio prisne veze sa ugarskim kranjem Žigmundom, priznao svoj vazalni položaj, ali istovremeno i obezbedio sv oj vladarski status u Srbiji. Time je Đurađ učvrstio i potvrdio osnovni pravac srpske poltike: borbu protiv Osmanskog Carstva u sadejstvu sa severnim susedom. Cena koju je despot Đurađ morao da pati Ugarskoj bila je predaja Stefanove prestonice, grada Beograda. Sve se to dogodilo iste godine u kojoj je Đurađ preuzeo vrhovnu vlast u Srbiji 1427.
Ali, već iduća godina donela je nepovoljan preokret. Sporazum između Ugarske i Turske primorao je Đurađa da, pod teškim uslovima i teritorijalnim i materijalnim, prizna turskog sultana za svog gospodara. Opet je Srbija postala vazal Otomanske Imperije. Ako ništa drugo, bar se u Srbiju uselio mir. Ukupne društvene i političke prilike u despotovini nisu obećavale bolje dane. Pritešnjena sa obe strane, i sa severa i sa juga, srpska država nije predstavljala čvrstu celinu. Njene granice, ispresecane turskim utvrđenjima i vojnim logorima, najavljivale su konačnu propast. Sve veći broj Srba padao je pod neposrednu tursku upravu postajući tako sužanj muhamedanskog zavojevača.
U očajničkom pokušaju da spase što se spasti može, despot Đurađ je ovenčan despotskim vencem vizantijskog cara Jovana VIII Paleologa, 1430. godine. Bila je to još jedna zaloga mogućeg otpora ili, još bolje, svečani izraz srpske državne samostalnosti. Ovim potezom despot Đurađ nije došao u zavisan položaj prema Grcima, a dobio je titulu "Đurađ, po milosti Božjoj Raškog kraljevstva despot i Albanije gospodar". Na žalost ni ovaj čin, koliko god zvučao uzvišeno nije mnogo doprineo očuvanju srpske države.
Polako ali sigurno i Ugari i Turci su ulazili u Đurđevu službu. Tokom tridesetih godina petnaestog stoleća stranci su postajali i upravnici carina, i komandanti utvrđenja i gospodari poseda. S jedne strane, to je pomagalo da Srbija nekako opstane u nepovoljnim uslovima spoljnih pritisaka. S druge strane, prisustvo tuđina u državnoj upravi, iznutra je podrivalo ionako slabe temelje srpske despotovine. Konačan kraj je bio na pomolu, mada će Srbija odolevati još dvadesetak godina.
Despot Đurađ Branković morao je da nastavi svoju mudru, ali u isti mah i pomirljivu i lukavu, politiku. On je izbegao da stane na stranu Ugarske u sukobu sa Turcima 1444. godine. Pristajući uz Osmanlije, iz sasvim praktičnih razloga, Đurađ je ispravno procenio. Ubici kod Varne, Turci su do nogu potukli ugarsku vojsku. Time je Đurađ ponovo dobio svoju državu koju je izgubio 1439. kada su ga Turci pobedili i zauzeli njegovu prestonicu, Smederevo. U međuvremenu on je boravio kao izgnanik u Ugarskoj. Nekako održavajući ravnotežu između dve velike sile, jedne katoličke i druge islamske, despot Đurađ je uspeo da povrati Srbiju i produži njen opstanak za neko vreme.
Ponovo je Đurađ spasao svoju državu 1448. godine. Tada je odbio da pomogne Janku Hunjadiju u ratu sa Turcima. I mada mu je ugarski vojskovođa pao u ruke, Đurađ je umesto da ga izruči Osmanlijama, odlučio da ga oslobodi.
Pad Carigrada, drevne vizantijske prestonice i simbola hrišćanstva, 1453. godine, doveo je srpsko pitanje na prvo mesto u turskim osvajačkim planovima. Sledeće godine turska vojska je napala despotovinu s jedne strane, dok je bosanski kralj Tomaš udario istovremeno na Srebrenicu. Mir na koji je despot Đurađ morao da pristane ustupio je Turcima sve zemlje južno od Morave. Srpski vladar je morao još da plaća veliki porez i da dozvoli prelaz osmanskoj vojsci svaki put kad odluči da ratuje protiv Ugarske.
U takvim, izrazito rđavim okolnostima, u kojima je srpska država bila suočena sa konačnom propašću, umro je njen poslednji veliki vladalac, despot Đurađ Branković. Bilo je to samo tri godine pre tog nesrećnog događaja, 1456.
Predaja jednog utvrđenog grada označila je krah srpske srednjovekovne države. Mučna borba između Srba i Turaka koja je trajala gotovo čitavo stoleće završila se konačnim porazom srpske despotovine.
Unutrašnja slabost Srbije nije bio jedini uzrok propasti, mada je svakako bio glavni razlog. Ukupne prilike u hrišćanskoj Evropi, razjedinjenost i sukobljenost careva i država, različiti interesi i rascepi i u samom katoličkom svetu, olakšali su prodor muslimanske najezde ka zapadu. Uporno, korak po korak, nezaustavljivo nadirući, turski osvajač je zauzimao hrišćanske zemlje. Sredinom petnaestog veka za sva vremena je nestala vekovna carevina hrišćanska ‡ velika Vizantija. Na red je zatim došla i Srbija, nalazeći se na nesrećnom mestu u zaleđu nekadašnjeg istočnog Rimskog Carstva. Namera da se Evropa složi i ujedini u suprotstavljanju muhamedanskoj sili nikada nije ostvarena.
Gotovo uvek prepuštena sama sebi, srpska država ni pod kojim uslovima nije mogla uspešno da odoli turskim naletima. Samo u nekoliko slučajeva Ugarska je stala na srpsku stranu i u odbranu hrišćanskog sveta. Sve je to, na žalost, bilo isuviše slabo i nedovoljno da se zaustavi osmanska snaga. Da tragedija bude veća interesi dve srpske države, Raške i Bosne, bili su do te mere ukršteni da su međusobno trvenje i nesloga samo doprineli pobedi zajedničkog neprijatelja. U toj borbi u kojoj nije imala prava na uspeh, posrnula je i slomila se Srbija. I dugo se nije podigla. Trebalo je da prođe više od četiri stoleća ropstva pod islamskim gospodarem da Srbija ponovo osvoji svoju slobodu i nezavisnost. A tragovi i ožiljci tog stolećima dugog života u neslobodi ostali su trajno usečeni i na duši i na telo srpskog naroda.
Srpski narod u prvim godinama pod turskom vlašću nije uvek reagovao na isti način. U nekim krajevima otpor je bio i žilav i dugotrajan. U drugim sredinama, relativno mirno je primljen novi gospodar. Osmanska uprava stizala je postepeno i uglavnom nije ometala svakodnevni život. Promene u ukupnom društvenom životu dolazile su i sporo ali i neumitno. Prisustvo jedne druge kulture, navike, običaji i obaveze nemiovno su ostavile duboki pečat i na sam srpski narod. I koliko god se taj narod opirao turskom zavojevaču, njegov socijalni i ekonomski poredak postao je stvarnost od koje nijedan Srbin nije mogao da pobegne. Iako su Turci većinom ostavljali društvene odnose u osvojenim zemljama onakvim kakvi su i ranije bili, Srbi nikada više neće biti kakvi su nekada bili.
Ono što je ostalo kao trajna odlika Srba pod Turcima bilo je očuvanje pravoslavne vere koja je ne samo učvršćivala uverenje da sa muslimanima nema pomirenja, nego je i negovala duh borbenosti i neprijateljstva prema Osmanlijama. Novi naraštaji Srba rođeni u ropstvu odrastali su sa tim uverenjem pod okriljem srpske crkve. Težak život, porezi i nameti, samo su pojačavali tu osobinu. Nepokornost srpskog naroda, verovatno najizraženija crta kod Srba uopšte, nije stvorena pod Turcima. Ta odlika postojala je i ranije. Ali je, pod muslimanskim gospodarem još više osnažena i ojačana.
Sećanje na uzvišenost i svetlost prošlih dana kraljevstva i carstva bilo je i izvor i utoka nepokornosti. Tako su svetosavski zavet i pravoslavna vera s jedne strane i kolektivna nacionalna svest s druge strane, stvorili temelj opstanka i otpora srpskog naroda u turskom ropstvu.
Šta se dogodilo sa naslednicima despota Đurđa?
O njima se ne zna mnogo. Već je napomenuto da je despot Lazar vladao vrlo kratko. Umro je već u januaru 1458. godine. Kada je Stefan Tomašević došao na srpski presto, potomci despota Đurđa su sasvim izgubili nadu da će povratiti izgubljeno. Slepi Stefan Branković je izgnan iz Srbije dolaskom bosanskog despota Stefana Tomaševića. I njegov brat Grgur, takođe oslepljeni sin Đurađev, koji se nadao da će uz pomoć sultana Mahmuda II doći na čelo despotovine, otišao je u Svetu goru, zamonašio se i umro u jesen 1459. Sahranjen je u manastiru Hilandaru. Njihova sestra Mara Branković, preselila se u svoj dvor u Ježevu, u blizini Svete gore. Uglavnom se okrenula zaštiti i pomoći svetogorskim manastirima. Njena sestra Katarina na kraju se pridružila Mari. Obe su sahranjene u manastirima, Mara u Kosinici kod Drame, a Katarina u Konči nedaleko od Strumice. U ugarskoj službi nalazio se srpski despot Vuk Grgurević. On se, ako ne i ranije, a ono početkom 1465. nalazio pod vlašću ugarskog kralja Matije. U poslednjoj četvrtini petnaestog veka srpski despot, po svemu sudeći, upravljao je svim onim oblastima koje su nekada pripadale srpskoj vlasteli. Iako pod stranom vlašću, srpsku vlastelu u Ugarskoj nikako nije napuštala misao o oslobođenju nekadašnje države.
Vuk Grgurević je neprestano upadao na tursku teritoriju nastavljajući na taj način rat sa Osmanlijama. Godine 1476. on je naneo težak poraz vojsci smederevskog sandžakbega i za taj uspeh dobio priznanje ugarskog kralja.
Svi pokušaji Vuka Grgurevića da obnovi Srbiju ratujući na granici dve strane države ipak su se završili neuspešno. Umro je 1485. uskoro posle zaključenja mira na toj istoj granici na kojoj se borio celog života.
Titulu srpskog despota pod Ugarskom vlašću dobio je Đorđe Branković, sin slepog Stefana i unuk despota Đurađa. Kralj Matija je njemu ustupio neke od poseda Vuka Grgurevića, mada povelja o tom događaju nije sačuvana. Smrt ugarskog vladara 1490. godine ponovo je otežala položaj Đorđa Brankovića. I Đorđe i njegov brat Jovan su u poslednjoj deceniji petnaestog veka ušli u unutrašnje borbe ugarskih velikaša, stajući na stranu Ivaniša Korvina u sukobu sa novim kraljem Vladislavom II. Tek u proleće 1491. vratili su se pod vlast ugarskog krunisanog vladara. Negde između 1497. i 1499. despot Đorđe Branković se zamonašio i ostatak života proveo kao monah Maksim. Despot Jovan, njegov brat, nastavio je da igra ulogu u ugarskom političkom životu početkom šesnaestog veka.
Ratujući na granici, što je postalo tradicija Srba u južnoj Ugarskoj, despot Jovan je i dalje zadavao udarce Osmanskoj carevini. U nekoliko mahova on je učestvovao u pregovorima sa Turcima. I on je umro u punoj zrelosti, 1502. godine bez muških potomaka. Njegove posede nasledio je odlukom ugarskog kralja, hrvatski plemić Ivaniš Berislavić.
Delovanje Maksima i majke Angeline nije poznato u svim pojedinostima. Zna se da su neko vreme oko 1507. proveli u Vlaškoj. Po povratku u Srem podigli su manastir Krušedol u kome su sahranjeni despot Stefan i Jovan Branković. Manastir su izgradili 1512. godine. Maksim je docnije postao beogradski mitropolit. Takođe je sahranjen u Krušedolu. Najduže je živela njegova majka Angelina koja je umrla tek 1520. godine.
Tako se postepeno izgubio trag poslednjoj srpskoj despotskoj porodici Brankovića.
Čitavu srpsku istoriju srednjeg veka pratili su velelepni graditeljski poduhvati. Srpski vladari i velikaši prosto su se nadmetali koji će od njih za sobom ostaviti veličanstveniju ili silniju građevinu, crkvu, manastir ili utvrđenje. I početak petnaestog veka bio je u tom znaku, svedok još jednog takvog uzleta srpske arhitekture. Ređaju se Manasija, Rudenica, Ljubostinja, Kalenić, Mitropolijska crkva u Beogradu, Vraćevšnica, itd.
Ono što treba naročito zapaziti jeste činjenica da se središte srpske umetnosti seli ka severu u moravsku Srbiju. U prethodnim vekovima centar srpske države bio je na Kosovu i Metohiji i u Makedoniji. Stoga je i većina građevina toga vremena podignuta na jugu. Kako se srpska država povlačila ka Savi i Dunavu, tako su i građevinski radovi smešteni u srce današnje Srbije, i u potonjim stolećima selili se zajedno sa srpskim velikaškim porodicama sve do Srema i Fruške gore. Uzmicanje Srbije pod pritiskom otomanske sile nije istovremeno značilo i odustajanje od graditeljskih poduhvata. Zidana svedočanstva srpskog postojanja na ovoj zemlji odolevala su svim iskušenjima sve do onih mračnih godina u kojima su iščezli i poslednji nosioci srpske srednjovekovne državnosti.
U vremenima uspeha i blagostanja srpski vladari i velikaši podizali su svete građevine, crkve i manastire iskazujući time svoju odanost veri i brigu za srpsku crkvu. Ali kada su prilike postajale nepovoljne i kada su neprijatelji ugrožavali i sam opstanak države, oni su se okretali zidanju tvrđava i zidina ne bi li tako odbranili svoju zemlju. Odmah posle mnogobrojnih crkava izgrađenih u prve tri decenije petnaestog veka, despot Đurađ Branković je bio primoran da zida utvrđenje u Smederevu. Opasnost je bila isuviše velika. Ta veličanstvena arhitektonska celina mogla se meriti jedino sa Dubrovačkim gradom. Ali, ono što je najbitnije jeste to što je Smederevo izgrađeno za odbranu u slučaju oružanog napada, a ne kao vladarski dar pravoslavlju i srpskoj crkvi. Na žalost to srećno dobra je zauvek prošlo.
Najzad, u trenutku kada je konačno nestalo srpske države i kada su Srbi pali u sužanjstvo, bilo tursko ili ugarsko, njihova preživela vlastela vratila se izgradnji manastira. Ali ovoga puta ne da bi pokazala svoju veličinu, nego da sačuva srpsko ime i pravoslavno uverenje, sakrivajući među hladnim zidovima manastira svoje svete knjige i znamenja za neka bolja i slobodna vremena. I tu na Fruškoj gori, koja sa pravom nosi ime nove Svete gore, zaista su i opstali pisani dokumenti o srpskoj prošlosti i održao se žižak državotvornog Srpstva. Prohujaće mnogo godina u mraku, nesreći i patnji dok Srbi ponovo ne podignu glavu ...
Hronološka tablica
1402 -
Bitka kod Angore između tatarskog vladara Timur-Lenka i turskog sultana Bajazita. Bitka se završila porazom osmanske vojske na čijoj strani su se borili Stefan Lazarević i Đurađ Branković.
1402 -
Druga bitka na Kosovu između zavađenih porodica Lazarevića i Brankovića, nedaleko od Gračanice.
1403 -
Despot Stefan Lazarević dobija Mačvu i Beograd od ugarskog kralja Žigmunda.
1409 -
Despot Stefan ustupa svom bratu Vuku polovinu svoje države prisiljen od Turaka.
1410 -
Pogubljenje Vuka Lazarevića od ruke turskog sultana Muse.
1413 -
Mir između despota Stefana i Turaka trajao je do kraja Stefanovog života zahvaljujući naklonosti novog sultana Mehmeda kome je despot pomogao da dođe na turski presto.
1423 -
Mir između despota Stefana i Mletačke Republike na osnovu koga su Mlečani dobili Kotor, Skadar i Ulcinj, a despot je zadržao Drivast, Bar i Budvu.
1426 -
Sabor u Srebrenici na kome je despot Stefan odredio Đurađa Brankovića za svog naslednika.
1427 -
Smrt despota Stefana Lazarevića.
1430 -
Zidanje grada Smedereva kao najjače utvrde srpske despotovine.
1439 -
Prvi pad Smedereva pod Turke posle poraza despota Đurađa Brankovića.
1441 -
Pad Novog Brda pod Turke posle junačke borbe despota Đurađa Brankovića.
1444 -
Bitka kod Varne između Ugarske i Otomanskog carstva. Pobedi Turaka doprineo je i despot Đurađ boreći se na strani Osmanlija.
1448 -
Treća bitka na Kosovu između Ugarske i Turske završila se porazom ugarske vojske i njenog komandanta Janka Hunjadija. Despot Đurađ se držao neutralno u ovom sukobu.
1456 -
Smrt despota Đurđa Brankovića.
1458 -
Smrt despota Lazara Brankovića, naslednika despota Đurđa.
1459 -
Pad Smedereva u junu mesecu kada se grad predao Turcima. To je istovremeno označilo i konačan kraj srpske srednjovekovne države.
1521 -
Pad Beograda. Turska vojska je uspela da porazi Ugarsku, osvoji Beograd i tako otvori put daljem prodoru na severozapad.

" Litera " i " Matica Srba i iseljenika Srbije ", Beograd - 6 - Citirajte ovaj clanak na Vasem sajtu

Da biste kreirali link ka ovom clanku na vasem sajtu,
kopirajte ovaj text ispod na zeljeno mesto na vasoj stranici.

Pregled :

Srpska despotovina - pad pod Tursku vlast
utorak, 30 decembar 2008

Komentari

Pretraga

RSS

Samo registrovani korisnici mogu ostavljati komentare!

Na mestu VOLJNO toolbar

Na mestu VOLJNO uvek aktuelan

Propast Srpskog carstva
utorak, 30 decembar 2008

Sredinom XIV veka na tlu Evrope se pojavila jedna nova sila, koja će, kasnije, vekovima odlučivati o sudbini balkanskih naroda. U to vreme retko ko je mogao da pomisli da će se Osmanlije zaustaviti tek pod zidinama Beča.
Jedini su Srbi predvideli sudvinsku opasnost od nabujale turske matice. Iako i oni slabi, krenuli su van granica svojih zemalja da odlučnom bitkom preduprede neprestane nalete Osmanlija i jednom za svagda ih vrate u Anadoliju. Ipak, pod okriljem noći, između 25. i 26. septembra 1371. godine (po starom kalendaru), Turci su izveli prepad na neopreznu srpsku vojsku i potukli je do nogu.
Strahoviti poraza na Marici imao je dalekosežne posledice. Označio je početak propasti Srpskog Carstva. Pogibijom kralja Vukašina i despota Uglješe Mrnjavčevića, nesposobni car Uroš izgubio je oslonac svoje vlasti. Državu je zahvatilo bezvlašće, zemlja je opustela, zvladala je glad, strah i panika.
Ne dugo posle bitke, decembra iste godine, umro je i car Uroš. Njegovom smrću ugasila se dinastija Nemanjića. Bio je to kraj Srpskog Carstva.
Državu su razdrobili oblasni gospodari: Kraljević Marko, braća Jovan i Konstantin Dejanovići (Dragaši), Đurađ Balšić, Vuk Branković, Nikola Altomanović, Lazar Hrebeljanović i drugi. Još uvek zvaničnog kralja, Marka Mrnjavčevića, nijedan srpski velikaš nije hteo da prizna za vrhovnog gospodara. Uostalom, kao prvi na udaru, on je zajedno s braćom Dragašima, bio primoran da posle Maričke bitke postane turski vazal.
Središte srpske države se pomerilo na sever, u oblast kneza Lazara Hrebeljanovića. Mudrim i dalekovidim državničkim potezima, knez Lazar se brzo izdigao iznad drugih velikaša i nametnuo kao naslednik Nemanjića. Veliki ugled je stekao kada je pomirio srpsku i carigradsku crkvu, čime je srpskom verskom poglavaru konačno priznata titula patrijarha.
Full article ...

Mihajlo Pupin
subota, 27 decembar 2008
Potekao iz malog sela Idvora, "koje ne možete naći ni na jednoj zemljopisnoj karti", kako je napisao u autobiografiji, upornom borbom i neumornim radom Mihailo Pupin je izborio sebi visoko i slavno mesto u svetskoj nauci.

Za razliku od našeg drugog velikog Srbina Nikole Tesle, koji je u Ameriku stupio kao priznati elektrotehničar, Pupin je tamo došao kao dvadesetogodišnjak bez završene škole, zanata i znanja engleskog jezika. Zato je morao da provede šest teških godina borbe za opstanak prihvatajući se gotovo svakog posla koji je mogao naći. Bio je farmer, nosač uglja, moler, drvoseča i fabrički radnik. Radio je ono što je naučio u Idvoru od oca, uglednog seljaka i mudre majke koja ga je uvek podsticala da uči i ode u svet u kome je videla sinovljevu budućnost. U kući je vaspitavan u duhu srpskih tradicija kojima je ostao veran do kraja života. U dvorskoj osnovnoj školi stekao je skromno znanje koje je proširio u gimnaziji u Pančevu. Njegovo redovno školovanje prekinuto je onda kada je na protestnoj bakljadi uhvaćen da gazi spaljenu austrijsku zastavu. Morao je da napusti Pančevo i nastavi školovanje u Pragu. Ubrzo ga je stigla nova nesreća, imro mu je otac; kako više nije mogao da očekuje finansijsku potporu od porodice, on se praktično bez centa u džepu upućuje u Ameriku.
Posle mukotrpnog prelaska Atlantika i teškog razdoblja borbe za goli život u Americi, onog trenutka kada je dobio bolji posao u fabrici keksa, prihvatio se učenja u fabričkoj večernjoj školi. Bila je to njegova životna šansa i on se s ogromnom energijom posvećuje učenju engleskog, latinskog i grčkog jezika, istorije i prirodnih nauka. Cilj mu je bio da se pripremi za polaganje prijemnog ispita na Kolumbija-univerzitetu, što je uspeo 1879. godine. Na studijama se izdržavao od sopstvenog rada i malih nagrada koje je dobijao kao uspešan student. Tek na trećoj godini studija prestao je da se bavi fizičkim radom - onda kada je uspeo da dođe do sredstava za život podučavajući studente.
Svoje izuzetne kvalitete Pupin je iskazao na Univerzitetu; pružila mu se prilika da nastavi postdiplomske studije. Jedno vreme, on se kolebao da li da nastavi studije jezika ili da se bavi tehnikom. I na jednom i na drugom polju postigao je odlične rezultate. Konačno, prevagnula je želja za studijama tehnike i tako se ubrzo našao u Evropi - u Kembridžu, gde je došao sa željom da se bavi Maksvelovom elektromagnetskom teorijom.
Full article ...

Stepa Stepanović
subota, 27 decembar 2008

Pripadao je onoj generaciji pregalaca u Srbiji, koja nije stavljala mač u korice sve dotle dok nije srušila tursku i austrijsku carevinu, oslobodila svu podjarmljenu braću i u okviru zajedničke jugoslovenske države, koja je nikla na razvalinama tih carevina, uključila sve srpske zemlje. Dugu i briljantnu vojničku karijeru započeo je davne 1874. godine, kada je, umesto popovske mantije (što je, izgleda, u detinjstvu veoma želeo) obukao uniformu pitomca Artiljerijske oficirske škole (Vojne akademije), jer je shvatio da vreme nije bilo za molitve. Mada je srpska narodna vojska u to vreme bila naoružana puškama, čiji su fišeci pre punjenja morali da se grizu zubima, prvi paradni marševi te vojske izazvali su tako snažno slbodarsko nadahnuće srpske varoške inteligencije, kao da je, s pojavom tih rudimentarnih oblika vojne organizacije, uskrsla ratna moć nekadašnje srpske carevine. To nadahnuće je, nema sumnje, zahvatalo i Stepu Stepanovića, koji će postati jedan od organizatora i najslavnijih vojskovođa obnovljene srpske vojske.

Vojvoda Stepa Stepanović je rođen 12. marta 1856. u Kumodražu kod Beograda. Osnovnu školu završio je u rodnom selu, a pet razreda gimnazije u Beogradu. Kada je trebalo d upiše šesti razred, konkurisao je za pitomca Artiljerijske škole i bio primljen bez prijemnog ispita. Međutim, po završetku druge školske godine, Stepanovićva XI klasa je prekinula školovanje; kada je počeo srpsko-turski rat, pitomci ove klase dobili su čin narednika i raspoređeni na dužnost ordonans-oficira u ratnim komandama i štabovima. Sticajem tih okolnosti XI klasa završila je školovanje tek 1880. godine. Od ukupno 3 pitomca koji su završili školu, Stepa Stepanović je bio četrnaesti u rangu.
Full article ...

Krsna slava i njen značaj u Srpskom narodu
nedelja, 08 mart 2009

Svaki Srbin ima po jedan dan u godini koji on slavi i to se zove krsno ime, sveti, sveto i blag dan, zapisao je u Rječniku Vuk Karadžić. Krsna slava je prastari običaj u kome se proslavlja domaći zaštitnik i davalac, koji su, među Slovenima, a i drugim narodima, najbolje održali Srbi. Danas je krsna slava običaj da pojedine porodice i rodovi smatraju svojim zaštitnikom jednog hrišćanskog svetitelja i uz posebne obrede i gozbu proslavljaju njegov praznik. Inače, tragove ovoga običaja imali su svi Sloveni pa i Indoevropljani, Tračani, stari Grci, Dačanai, Iliri (sa ostacima kod Cincara i Arbanasa), Rimljani i drugi. Ali, kao običaj krsna slava se održala pre svega kod pravoslavnih Srba a do pre nekoliko decenija i svih Makedonaca. Sporadično je ima ili je bilo i kod Hrvata katolika u Hercegovini, srednjoj Bosni, Dalmaciji, Lici i Slavoniji. Ima je takođe kod Arbanasa katolika, a pod srpskim uticajem bilo je i kod Rumuna.
Full article ...

Ilija Garašanin
subota, 27 decembar 2008

Srpski narod imao je tri velika državnika - Iliju Garašanina, Jovana Ristića i Nikolu Pašića. Za razliku od Ristića i Pašića, Garašanin je bio samouk državnik.
Ilija Garašanin je rođen 16. januara 1812. godine u selu Garašima Kragujevačke nahije. Otac Milutin Savić bio je učesnik oba ustanka, savetnik i istaknut trgovac iz vremena prve vladavine kneza Miloša i kneza Mihaila. Školovanje Ilijino bilo je neredovno i površno. Imućni otac dovodio je kući učitelja da mu decu uče knjizi. Potom je Iliju poslao u grčku školu u Zemunu i nemačku u Orahovici (Banat). Na tome se verovatno završilo njegovo školovanje, pošto nije pznato da je bilo gde izučavao druge "nauke".
Knez Miloš primio je Garašanina u državnu službu na očevu molbu i postavio ga za carinika u Višnjici (1834). Pronicljivi knez osetio je u darovitom mladiću budućeg državnika čim ga je sa 25 godina izabrao za člana Knjažeskog sovjeta (1837), najviše ustanove u zemlji. Ovu visoku dužnost nije obavljao dugo, pošto je u činu pukovnika imenovan za upravnika vojnog štaba (1838). Kad je reorganizovana državna uprava početkom 1839, osnovano je Vojno odeljenje pri Ministarstvu unutrašnjih dela, a za načelnika je postavljen Ilija Garašanin. Formiranje tzv. garnizonske vojske i donošenje vojnih zakona, pred pad kneza Miloša u vreme prvog namesništva (1839 - 1849), njegovo je delo.

Full article ...

Dušanov zakonik
subota, 27 decembar 2008

Zakon blagovernago cara Stefana, odnosno Dušanov Zakonik, najglasovitiji je spis srpskog srednjovekovnog prava. Nastajao je u dve etape u drugoj polovini pete i prvim godinama šeste decenije četrnaestoga veka.

Sačinjen je od osnovnoga Zakonika (članovi 1‡135) i dopuna koje je namah uzrokovala primena Zakonika u praksi (članovi 136‡201). Osnovni deo Zakonika ukazuje na Dušanovu težnju da novonastalu carevinu učini što pre pravnom državom. Dopune, pak, sadržajem, isticanjem onoga što mora naknadno i dodatno da se pravno reguliše ‡ nedvosmisleno odslikavaju svu krhkost i moralnu klonulost novozasnovane carevine.

Full article ...

Jefimija
subota, 27 decembar 2008

Despotici Jeleni, potonjoj monahinji Jefimiji, sudbina kao da je prvo darovala svu zemaljsku sreću i sve blagodeti koje jedno ljudsko biće može da poželi: bila je kći uglednog vlastelina u državi cara Dušana, kesara Vojihne.

Pamtila je cara, sjaj njegove vladavine. (Njen otac bio je u carevoj pratnji prilikom posete Svetoj Gori 1346. godine.) Udala se za Uglješu Mrnjavčevića, koji se brzo uzdigao (sa bratom Vukašinom) za istinskog vladara u južnim oblastima srpskog carstva, naspram nemoćnog mladog cara Uroša i Dušanove udovice, monahinje Jelisavete. Despot Jovan Uglješa i despotica Jelena dobili su sima; Ser, prestonicu ove južne srpske države na razvalinama velikog Dušanovog carstva, Jovan Kantakuzin naziva "velikim i divnim gradom". Život je mladoj despotici Jeleni morao da izgleda velelepan, bogat, smislen.

Full article ...

Karađorđe Petrović
subota, 27 decembar 2008

Đorđe Petrović, poznatiji pod nadimkom Crni Đorđe ili Karađorđe, rodonačelnik je i osnivač dinastije Karađorđevića. Istoričari nisu uspeli da utvrde kad je Đorđe rođen, ali su došli do uverenja da je ugledao svet, najverovatnije, 14. novembra 1762. godine u Viševcu. Ime svetitelja čije je ime poneo nagoveštavalo je da će Đorđev život biti mučenički. Malo pouzdanih podataka imamo o njegovom životu pre Ustanka, zato su mnogi događaji pretočeni u legendu ili su obavijeni tamom. Njegovi roditelji bili su Petar i Marica Živković iz Masloševa. Brojna porodica Petrović živela je na tankoj imovini, pa se više puta preseljavala, a najduže je boravila u Zagorici. U Topoli se nastanila posle Kočine krajine.
U jesen 1785. ili u proleće 1786. Đorđe se oženio Jelenom Jovanović iz Masloševa. Potom je, iz više razloga, bio prinuđen da beži s porodicom u Srem, gde su ostali do kraja poslednjeg austrijsko-turskog rata. Bekstvo u Austriju 1876, kao i ono iz 1813. godine, dva su najteža trenutka u Karađorđevom životu. U Sremu je ostao dve godine, dok se nije priključio austrijskoj vojsci u ratu protiv Turske (1788 - 1791). Kao dobrovoljac ratovao je u Mihaljevićevom frajkoru, pod komandom Radiča Petrovića. Teško je razlučiti kad je Karađorđe u ovom ratu nastupao kao frajkorac, a kad kao hajduk. Austrija ga je obdarila medaljom za hrabrost i dodelila podoficirski čin buljubaše. Osnovna odlika ovog rata je masovno učešće Srba u njemu. Iskustvo i pouke koje su tada stekli bili su im kasnije dragoceni. Karađorđe je obišao celu Srbiju, upoznao mnoge ljude u njoj i u austrijskoj vojsci i usavršio veštinu ratovanja.
Između Kočine krajine i Ustanka Karađorđe se dva puta odmetao u hajduke - pre dolaska Hadži Mustafa-paše za beogradskog vezira i u vreme dahija. Hajdučku slavu nije brzo stekao, možda i zato što je bio u četama slavnih harambaša Laze Dobrića i Stanoja Glavaša. Sam je, potom, izborio položaj harambaše, okupivši družinu od "preko stotine" hajduka. Uspostavljanje samouprave u Beogradskom pašaluku za vezirovanja Hadži Mustafa-paše dopustilo je Đorđu da se mane hajdučije, da uredi svoje imanje u Topoli i povremeno učestvuje u srpskim odredima protiv Pazvan-oglua (1796, 1798). U to doba on je stekao, za ondašnje prilike, prosečan imetak.
Full article ...

Srpska država Nemanjića
utorak, 30 decembar 2008

Bio je to vek i veličanstven i tragičan. I trijumfalan i porazan. Nema u prošlosti Srba nijednog perioda tako velikog i, u isti mah, tako neumitno poraznog kao što je četrnaesto stoleće. Doba srpske istorije od 1321. do 1371. godine bilo je ono najsjajnije vreme srednjovekovne države i srpskog carstva, koje je nagovestilo posrtanje i pad. Od dolaska na vlast Stefana III Dečanskog, preko veličanstvenog Dušanovog carstva do poraza na Marici, zloslutnom vesniku Kosovske bitke.
Smrt kralja Milutina obeležila je novo razdoblje u istoriji srednjovekovne Srbije. Njene su granice bile znatno proširene i prema jugu i prema severu. Ali, unutrašnje stanje u državi nikako nije bilo sređeno u onoj meri u kojoj je to bilo potrebno da bi se Milutinova Srbija stabilizovala i održala. Središnja vlast nije se učvrstila, a lokalna vlastela, se toliko osilila da su njeni zahtevi ozbiljno ugrožavali interese države. Ni pitanje o nasleđu nije bilo rešeno. Stariji sin Milutinov, Stefan, gotovo slep, bio je logičan naslednik, mada je njegov mlađi brat Konstantin takođe pretendovao na krunu. I Dragutinov sin Vladislav imao je ambicija da dođe na srpski presto, na osnovu sporauma svoga oca i kralja Milutina. Tako je počeo građanski rat u Srbiji.
Do 1322. Stefan III, docnije nazvan Dečanski, ipak je uspeo da pobedi svoje protivnike i da se ustoliči kao vladar Srbije. Tada je i krunisan "blagodarovnim vencem kraljevstva srpskog" (6. januar 1322.). Oženio se 1325. godine Marijom Paleolog, kćeri panhipersevasta Jovana, sinovca vizantijskog cara Andronika II. U vizantijskom sukobu između dede i unuka, Andronika II i Andronika III, Stefan je stao na stranu svoga tasta. Iako je njegova strana poražena, Stefan je uspeo da u ovom ratu zauzme Vels, Prosek i još neke gradove u Makedoniji.
Dečanski je ratovao i sa Dubrovačkom republikom na jugozapadu. Krajem traće decenije četrnaestog veka, on je povratio Ston i Pelješac, verovatno i delove Huma.
Ali, srpskoj državi i njenom vladaru kao da nije bilo mira. Snaga Srbije ujedinila je bugarskog vladara Mihaila i Andronika III. Moralo je doći do ratnog sukoba.
Full article ...

Radomir Putnik
subota, 27 decembar 2008
Vojni istoričari s razlogom smatraju da je Radomir Putnik bio "najznačajnija i najtragičnija figura među srpskim vojvodama", koja je na kraju doživela svoju apoteozu na dnu poraza.

Rodio se 24. januara 1847. godine u Kragujevcu, gde je završio osnovnu školu i nižu gimnaziju. Po završetku prvog razreda više gimnazije, stupio je (septembra 1861) u Artiljerijsku oficirsku školu (Vojnu akademiju), koju je završio 1866. godine, kao osmi u rangu. U čin artiljerijskog potporučnika proizveden je 31. decembra 1866. i postavljen za komandira voda 4. poljske baterije, ali tu dužnost nije primio, već je, kao dobar crtač, zadržan na radu u Topografskom odeljenju Ministarstva vojnog. Na tog dužnosti ostao je do januara 1867, kada je upućen u trupu i postavljen za komandira voda, da bi mu tek posle dve godine bila poverena osnovna artiljerijska jedinica - baterija.
Već na tim prvim oficirskim dužnostima, Putnik je - shvativši da se nacionalno oslobođenje ne može uspešno dovršiti iznuđenim reformama i hatišerifima turskog suverena, već samo krvlju i oružjem - marljivo pripremao sebe i svoje jedinice za ostvarenje tog uzvišenog cilja. U istoriji nema primera da potporučnik piše uputstvo za obuku trupa, kao što je to učinio Putnik 1868. godine. Upravo od tada, njegov uticaj na razvoj srpskih oružanih snaga vidno je prisutan: najpre u radu generalštabne komisije, formirane neposredno po završetku srpsko-turskih ratova 1876-1878, s ciljem da srpsku vojsku po organizacionoj strukturi što više približi savremenim evropskim armijama; zatim u objavljivanju priručnika Artiljerija u gradskoj vojni, u kome je obradio sve vidove ofanzivnih akcija artiljerije protiv tvrđava od blokade do odsudnog napada; najzad, u obogaćivanju programa obuke starešinskog kadra (početkom devedesetih godina prošlog veka), kada je, u svojstvu pomoćnika načelnika Glavnog generalštaba, u taj program uneo rešavanje taktičkih zadataka i kada je njegov uticaj na ujednačavanje pogleda na doktrinarne principe organizacije i upotrebe oružanih snaga bio izuzetno snažan. Taj uticaj nije prestao ni posle preranog i neopravdanog penzionisanja 1896. godine, već se ispoljavao u pripremi kapetana za majorski ispit i objavljivanju dvotomne studije Služba generalštaba, koja će decenijama služiti kao udžbenik za stručno usavršavanje generalštabnih oficira.
Full article ...

Jovan Jovanović Zmaj
subota, 27 decembar 2008

Ako je iko u svom vremenu bio opštenarodni, nacionalni pesnik, onda je tu čast bez sumnje dosegao Jovan Jovanović Zmaj. Nije bilo pismena čoveka da za Zmaja nije znao, pa i danas se veoma često citiraju, ili pevaju njegovi stihovi, a da se ne zna čiji su - toliko je Zmajevo pesništvo postalo i ostalo deo živog narodnog predanja.
Zmajev pradeda, Cincarin, Konstantin, doselio se u DžVIII veku iz makedonskih krajeva u Novi Sad. Trgujući žitom i stokom obogatio se, pa je njegov sin Jovan, već veoma ugledan trgovac, i plemstvo dobio. Zmajev otac Pavle, advokat i senator, bio je među prvim građanima novosadskim. Njegov prvenac, Jovan, rodio se 24. novembra 1833, posle njega još četiri sina i kći, ali će na životu ostati samo tri Zmajeva brata: Đura, Kornel i Mita. Mali Joca, koga je očev prijatelj Sima Milutinović Sarajlija već bio proročki blagoslovio rečima: "Dabogda pesnik bio!", pošao je u osnovnu školu, pa 1844. u gimnaziju novosadsku. Godinu dana proveo je van kuće, u Halašu, da bi naučio mađarski. Po povratku, završava peti razred gimnazije, pa završni šesti, već u smutnim vremenima bune 1848/49, kada je porodici Jovanović, izbegloj u Srem, izgorela kuća. Posle bune, prvi gradski načelnik Novog Sada bio je Pavle Jovanović, a njegov Joca volonterski pristav gradskog kapetana. Školovanje nastavlja na liceju u Bratislavi, Modri i Trnavi. Započinje studije prava u Beču, nastavlja u Pešti, pa u Pragu, pa opet u Pešti, ali studije prekida 1857, zbog očeve bolesti i siromašenja. Izabran je za aktuara novosadskog magistrata, pa za podbeležnika. Oženio se Ružom Ličanin 1862, a sledeće godine seli se u Peštu, gde će biti upravnik Tekelijanuma, aktuar i delovoditelj Matice srpske, uz studije na Medicinskom fakultetu koje je završio krajem 1869. Lekar je u Novom Sadu, pa u Pančevu, gde mu 1872. umire Ruža, ostavivši ga sa tek rođenom Smiljkom, jedinim detetom koje je nadživelo majku - Mirko, Tijana, Sava, Jug ni detinjstvo nisu doživeli. Prelazi u Futog za opštinskog lekara. Uz njega i Smiljku je udovica Marija Kostić sa ćerkom Marijom koju je Zmaj usvojio, kao i nešto kasnije rođenu Anku. Ne doživevši drugi rođendan, umire i poslednje Ružino dete, Smiljka. Porodica i uteha su mu poćerka Maca i kći Anka, no i njih će nadživeti; obe su umrle 1901. Ponovo je lekar u Novom Sadu, od 1874, pa u Sremskoj Kamenici. Pozvan u Beograd, bio je dramaturg Narodnog pozorišta 1878-1880. Najdužu lekarsku praksu imao je u Beču 1880-1889, zatim je kratko opet u Sremskoj Kamenici, pa u Beogradu 1890-1898, te Zagrebu 1898-1901. Poslednje stanište mu je bila Sremska Kamenica, gde je umro 14. juna 1904. Njegova kuća pretvorena je u muzej.
Full article ...

Srpska država u Zeti
utorak, 30 decembar 2008

Prve tragove ljudskih naseobina na današnjoj teritoriji Crne Gore srećemo već u periodu srednjeg paleolitika. Arheološki nalazi iz pećine Crvena stijena sadrže predmete iz različitih epoha za koje se pretpostavlja da su stare šezdeset hiljada i trideset pet hiljada godina. To su, uglavnom, oruđa za rad, oružja za lov, nakit i predmeti vezani za sakralnu upotrebu. Širom današnje Crne Gore u različitim predelima pronađeni su predmeti bliski Starčevačkoj kulturi, tako da tragovi ljudskih naselja, pre pojave pismenih podataka ukazuju na kontinuitet življenja na ovom prostoru.
Prvi pisani spomeni ljudskih naselja nalaze se u Pseudo-Skiliksovom delu iz četvrtog veka pre nove ere. Na teritoriji Boke živela su klirska plemena Ardijeji i Enheleji. Ilirik sa kojim su Rimljani ratovali za vreme Prvog Ilirskog rata (229-228 pre nove ere) i Drugog (219) bili su Ardijeji. Rimljani su uspeli da ih potisnu iz primorskih krajeva u unutrašnjost gde su izmrli. Južno od njih, oko Skadarskog jezera, živeli su Leojeji koji su već imali utvrđene gradove Skodra i Meteon. A u njihovom susedstvu obitavali su Dokleji. Rimska osvajanja završila su se Trećim Ilirskim ratom (107-108 pre nove ere). Rimljani su objedinili sve teritorije ali nisu uspeli da učvrste svoju vlast. Šeste godine posle nove ere Baton je digao ustanak koji je trajao tri godine. Tek pošto su ugušili Batonov ustanak, Rimljani su uspeli da učvrste svoju i da postepeno romanizuju ove predele. Kada je došlo do podele Rimske Imperije na Istočnu i Zapadnu, teritorija današnje Crne Gore pripala je provinciji Previlis ili Prevalis. Centar te provincije nalazio se u današnjem Skadru, a stanovništvo se bavilo uglavnom zemljoradnjom i stočarstvom. Prvi slovenski naseljenici dolaze u šestom veku, ali se ne zadržavaju dugo. Čini se da su to pre bili upadi radi pljačke nego zbog pravog naseljavanja. Stvarna slovenska kolonizacija nastaje u sedmom veku; Sloveni, najpre, napadaju zajedno sa Avarima, a posle samostalno, i osnivaju svoje prve veće naseobine. Dolazeći u dodir sa starosedeocima oni primaju mnoge običaje i navikavaju se na zemljoradnički život.
Sve do jedanaestog veka vesti o prvoj srpskoj državi u Zeti su prilično nepouzdane. Ono što može pouzdano da se tvrdi jeste da je ta prva srpska država obuhvatala oblast, kasnijih Brda, i jedan neveliki deo Crnogorskog primorja. Njena severna granica išla je od Risna prema izvoru Pive, a južna granica se spuštala prema Kotoru i Skadru. U jedanaestom veku vizantijski gradovi Kotor i Skadar postali su deo zetske države ali je većina stanovništva bila romanska i to će ostati sve do sedamnaestog veka.
Full article ...

Velika Britanija i Srpsko pitanje na Berlinskom kongresu 1878.godine
nedelja, 08 mart 2009

Gotovo svi savremenici, kao i potonji istraživači istočne krize 1875-1878. godine, kao i Berlinskog kongresa, kojim je ona končana, saglasni su u uverenju da je politika Velike Britanije, kako u toku krize, tako i u vreme održavanja kongresa, bila izrazito antisrpska. O tome su pisali Jovan Ristić, predsednik vlade, Jevrem Grujić, njegov zamenik, Slobodan Jovanović, Robert V. Seton-Vatson, Harold Temperli, Vilijam Medlikot, Ričard Milman i drugi, da spomenemo samo one najpoznatije. S obzirom na značaj problema i njegove posledice, neophodno je ukazati na razloge za takvu politiku i njene protagoniste, kao i njene posledice na srpstvo u celini (Srbija, Crna Gora, Bosna i Hercegovina).
Full article ...

Arsenije III Čarnojević
subota, 27 decembar 2008

U životu srpskoga naroda patrijarh Arsenije iii Crnojević imao je vrlo vidnu ulogu. Profesor Radoslav M. Grujić od najboljih njegovih poznavalac, daje mu čak mesto iza sv. Save i patrijarha Makarija Sokolovića.
Pošto je patrijarh Maksim teško oboleo marta 1669. godine, a njegova bolest "nije kretala na bolje i on stalno bio vezan za postelju, počelo se u Patrijaršiji misliti na njegova naslednika. Izgleda, međutim, da su neki članovi sinoda mislili da se patrijarh može vremenom još i oporaviti, pa se došlo na ideju da se obolelom patrijarhu postavi pomoćnik - koadjutor. Po svoj prilici pod uticajem obolelog patrijarha, izbor je pao na mladog i sposobnog igumana pećkog manastira, Arsenija rodom sa Cetinja, izgleda od sporedne loze Crnojevića" (Jovan Radonjić).
Kao koadjutor obolelog patrijarha Maksima, iguman Arsenije je izabran za mitropolita hvostanskog 1669. godine. Na Spasovdan iste godine izvršena je episkopksa hirotonija o kojoj nam govore i natpisi sa zida manastira Gračanice.
Budući da nije bilo nade za ozdravljenje obolelog patrijarha Maksima, mitropolit hvostanski Arsenije je krajem 1672. godine izaran za pećkog patrijarha.
Patrijarh Arsenije iii je rođen u Cetinjskom plemenu 1663. godine. Sam za sebe kaže da je "od Cetina rožden(i)em". Vrlo rano već 1665. godine, postao je iguman brojnom bratstvu Pećkog manastira i kao taka stekao ugled i poverenje kod patrijarha Maksima i mitropolita sabranih oko pećkog prestola.
Full article ...

Srpska despotovina - pad pod Tursku vlast
utorak, 30 decembar 2008

Prvi srpski ustanak (1804-1813), koji je Leopold Ranke nazvao "srpskom revolucijom", dao je, pored junaka i vojskovođa, ličnosti nesumnjive snage i veličine u sferama duhovnosti: filologa i preporoditelja nove srpske književnosti, Vuka Karadžića, državnika i memoaristu protu Matiju Nenadovića, pesnika Filipa Višnjića: od svih pevača od kojih je Vuk zapisivao pesme (Tešan Podrugović, slepa Stepanija, starac Milija, slepica iz Grgurevaca, starac Raško i drugi), najveću slavu u potomstvu s pravom je izborio Višnjić: on je pesnik ustanka. "Njegova pesma nastaje i deluje tokom same revolucije, njom biva proverena i potvrđena, i poznijim pokolenjima zaveštana kao autentičan dokumenat epohe", zapisuje Milorad Panić Surep. I mnogo više od dokumenta epohe - ona je stvaralaštvo nastalo u okviru bogate tradicije srpske junačke pesme, i ravna po umetničkoj snazi ostvarenjima najvećih naših pesnika DžIDž veka.
Filip Višnjić rodio se u imućnoj i mnogočlanoj porodici Vilića, u bosanskom selu Trnavi, koje je pripadalo nekadašnjoj Zvorničkoj nahiji. U vreme neustaljenih prezimena, malog Filipa su po majci prozvali Višnjićem. Otac Filipov, Đorđe, rano je umro: udovica, mati Filipova, udala se u selo Međaše, blizu Bijeljine. Sa sobom je povela i sina. U Međašima, Filip je proveo detinjstvo. U osmoj godini života, posle preležanih velikih boginja, ostao je izrovašenog lica i slep. Dete koje nije moglo ništa od kućnih poslova da radi vezalo se za gusle i guslarsku pesmu: Filip je počeo da peva rano. "Pesme je s početka pevao razne, kakve je gde čuo, a pamtio je sve što bi jednom čuo", kazuje o njemu hroničar.

Full article ...

Srednjevekovna Bosna
utorak, 30 decembar 2008

Istorija srednjovekovne Bosne odavno je predmet svestranog izučavanja raznih nauka. Pored razloga za naučnu prirodu izučavanje je bilo podstaknuto i sposobnošću postojanja i života srednjovekovne bosanske države, koja je pored opštih odlika feudalnog balkanskog društva imala i niz posebnosti. Udaljenost od kulturnih, administrativnih i državnih centara Vizantije, Vatikana i Ugarske, kao i otežan saobraćaj (usled konfiguracije terena) odrazio se na organizovanje države, njeno stabilizovanje, a posebno na duhovni i kulturni život stanovništva. To je uticalo i na stvaranje, količinu i sadržajnost, pisanih istorijskih izvora, na izgradnju sakralnih objekata, nadgrobnih spomenika i drugih proizvoda materijalne kulture. Usled toga određene strane i periodi iz istorije Bosne ostali su ili u dobokoj tami prošlosti ili nedovoljno opisani. Takvo stanje pogodovalo je preteranoj politizaciji istorije Bosne; iz njenog srednjovekovnog postojanja pokušavalo se pronaći opravdanje za njenu okupaciju, anektiranje i prisvajanje.
Teritorija na koju će se naseliti slovenska plemena i na kojoj će se obrazovati bosanska država nije bila pusta. U dolinama reke Drine, Bosne, Vrbasa, Une i Neretve, kao i na visoravnima (Glasinac) i kraškim poljima (Kupreško, Livanjsko i dr.) još u praistorijsko doba razvijala se civilizacija. Brojni arheološki nalazi svedoče o autohtonosti tzv. starobalkanskih plemena, ali i njihovim trgovačkimodnosima sa grčkim i italskim stanovništvom. Uticaji grčke civilizacije pojačani su posle stvaranja grčkih kolonija na istočnoj obali Jadranskog mora. Za Bosnu je osobito bila važna Narona (na ušću Neretve) odakle se, dolinom Neretve lako prodiralo u unutrašnjost Bosne.

Full article ...

Sveti Sava
subota, 27 decembar 2008

Među sto najznamenitijih Srba sveti Sava je nesumnjivo najznamenitiji. Vraćajući se svojim korenima, Srbin uvek dolazi na kraju do svetoga Save i spoznaje da je to onaj ugaoni kamen na kome se zasniva celokupna zgrada srpske duhovnosti. Sveti Sava je temelj i poslednja odbrana srpskog duhovnog bića. Sve što je u duhovnom životu srpskih plemena postojalo pre Savine pojave, uklopilo se u njegov kulturni program kao osnov na kome će graditi višu fazu srpske kulture i sadržano je u njoj. Sve što je nastalo posle Save, oslonilo se na njega kao na nesumnjiv, pouzdan, neosporiv temelj od koga se počinje.
Rođen oko 1175. u prestonom gradu Rasu kao treći i najmlađi sin gospođe Ane i velikog župana svih srpskih i pomorskih zemalja Stefana Nemanje, dočekan je kao dar od Boga, roditeljima koji su već bili na pragu starosti. Ime Rastko, koje je dobio na krštenju, određuje, prema njegovom biografu Domentijanu, budući podvig duhovnog uzrastanja, ali mnogo konkretnije zakzuje na poštovanje srpske sredine Nemanjinog vremena prema opšteslovenskoj hrišćanskoj kulturi. začetoj u doba velikomoravskog kneza Rastislav u IH veku.
Rastko je proveo detinjstvo na očevom dvoru, koji je bio stecište najumnijih i najodlučnijih ljudi ih srpskih zemalja krajem HII veka, centar iz koga su kretale ideje i vojne za uspostavljanje državnog jedinstva, srpskih zemalja, odrastao je u idejama svoga oca i njegove generacije i ostao im veran. I ono što je Nemanja konkretno uradio za svoj narod, objedinivši ga u jaku državu sa kojom izlazi na svetsku pozornicu, Sava će učiniti na duhovnom planu, daće ujedinjenoj zemlji Srba njenu dušu, objediniće sve Srbe u jedinstvenu duhovnu zajednicu. Dok je Nemanjina državna celina kroz istoriju prolazila kroz uspone i padove, ali nikad ne prestaući da deluje kao svest o svojoj neophodnosti, Savina tekovina, duhovo jedinstvo srpskog naroda, traje do današnjeg dana - nezavisna od spoljnih činilaca, ona ima slobodu trajanja u dubinama narodnog bića.
Full article ...

Marko Kraljević
subota, 27 decembar 2008

Epski lik Marka Kraljevića snažno je zasenio istorijsku ličnost i suviše je udaljio od stvarnosti. Njegova epska slava bacila je senku na rod njegov, posebno na oca, kralja Vukašina, i strica, despota Jovana Uglješu, istaknute državnike XIV veka. Pravičnost Markovu predanje suprotstavlja pohlepnim velikašima Vukašinu i Uglješi. Tradicija je Vukašinai Uglješu optužila i osudila kao podmukle ubice poslednjeg Nemanjića, nejakog cara Uroša. Stvarnost je bila drugačija.
Braća Vukašin i Uglješa Mrnjavčević u vreme raspada Srpskog carstva postali su najmoćniji oblasni gospodari. Snaga njihova, pre sv ega, ogledala se u teritoriji kojom su upravljali, ali i u razgranatim porodičnim vezama sa Balšićima, kesarom Vojihnom, Vlatkom Paskačićem i Radoslavom Hlapenom, čijom je ćerkom bio oženjen Vukašinov najstariji sin Marko. Avgusta ili septembra 1365, uz pristanak cara Uroša i blagoslov carice Jelene, moćni Vukašin je krunisan za kralja i savladara Uroševa, a Uglješa je u Serskoj oblasti sa titulom despota nasledio staru caricu. Osvojivši deo Volerona, Uglješa je čak proširio istočne granice srpske države iz doba Stefana Dušana. Mrnjavčevići su ostvarili čvrstu vlast od jezera Poru u Trakiji do Ohrida, Skoplja i Prizrena, a s obzirom na razgranate porodične veze posredno su uticali na zbivanja na znatno većoj teritoriji.
Pod okriljem moćnog oca i strica, Marku je predstojala blistava karijera državnika. Po pravu prvorodstva dobio je titulu mladog kraljnja i na taj način zvanično postao prestolonaslednik. To potvrđuje natpis na nadvratniku crkve Sv. nedelje u Prizrenu. Ova ckrva je sazidana i živopisana uoči Maričke bitke "zapovešču i sa otkupom gospodina mladog kralja Marka". Ne zna se kada je Vukašinov sin zvanično proglašen za mladog kralja, ali je izvesno da prezime Kraljević potiče od titule. Upravo činjenica da je to prezime nagoveštavalo pojavu nove dinastije izazvala je gnev ostalih velikaša, protivnika Mrnjavčevića. proglašenjem Marka za mladog kralja potisnuta je neprikosnovena svetorodna dinasija Nemanjića.
Full article ...

Srbi pod Turskom, Austrijskomm i Mletačkom vlašću
utorak, 30 decembar 2008

U vreme vladavine sultana Sulejmana Veličanstvenog (1520-1566) Osmansko Carstvo je doseglo vrhunac svoje moći; sazrelo je u svetsku silu kojoj se tada razjedinjena Evropa nije mogla uspešno odupreti. U silnom zamahu, progutavši gotovo celu Ugarsku, Turci su se zaustavili tek pred zidinama Beča. I najsevernije teritorije nekadašnje srpske despotovine uveliko su bile uključene u novu, administrativnu i vojnu organizaciju Turskog Carstva; bile su razvijene u nekoliko beglerbegluka (Rumelijski, Budimski, Bosanski, Temišvarski) i mnoštvo sandžaka. Tih godina je iščezao i poslednji odblesak srpske državnosti, titula despota (bez despotovine), koju su ugarski vladari darovali zapovedniku srpskih odreda, osloncu odbrane ugarskih granica od upada Osmanlija. U bici kod Gorjana, 1537. godine, hrabro se odupirući Turcima, poginuo je Pavle Bakić, poslednji srpski despot.
Obezglavljeni srpski narod potisnut je s istorijske pozornice. Najvećim delom pretvoren je u bespravnu raju, koja je obrađivala zemlju, izdržavala spahije i davala državi poreze. S druge strane, određeni broj ljudi je uključen u različite pomoćne vojničke službe, zbog čega je bio oslobođen izvesnih vanrednih danaka.
Izgubivši državu Srbi nisu izgubili sećanje. U surovoj borbi za opstanak, da bi preživeli kao narod, potražili su utehu u svojoj istoriji pretočivši je u epske pesme. Kult svete loze Nemanjića i zavetna Lazareva misao, zajedno sa savremenim junačkim podvizima hajduka i uskoka, ostali su vekovima u narodnom pamćenju. To nije bio samo odraz žala za izgubljenim, nego svesna borba za održanje samosvesti, i naročito, osobeni moralni podsticaj narodu da istraje do onog trenutka kada će sopstvenom odlukom iznova i konačno ostvariti svoju državu.
Jedina stara srpska feudalna ustanova koju je zadržalo Osmansko Carstvo bila je srpska pravoslavna crkva. Posle pada despotovine Pećka patrijaršija je zapala u veliku krizu usled nemaštine i neprestanih sukoba oko jurisdikcije s Ohridskom arhiepiskopijom. Izvesno vreme joj je čak bila i potčinjena. Ipak, 1557. godine, u vreme sultana Sulejmana Veličanstvenog, a najviše zahvaljujući mudroj i dalekovidoj politici Mehmed-paše Sokolovića, Pećka patrijaršija je obnovljena. Njena jurisdikcija se prostirala nad skoro svim teritorijama koje je nastanjivao srpski narod, bilo da se on nalazio u Osmanskom ili Austrijskom Carstvu. Prvi put u istoriji skoro sav srpski narod bio je okupljen u jednoj zajednici. Od tog trenutka srpska crkva je prevazišla svoj isključivo duhovni karakter. Trudeći se da u narodu sačuva veru, u godinama i vekovima koji su se činili toliko beznadežnim, održavala je njegovu duhovnu snagu, i štitila ga od pokušaja islamizacije, nasilnog pokatoličavanja i unijaćenja (prelazni stepen u prihvatanju katoličanstva).
Full article ...

Živojin Mišić
subota, 27 decembar 2008
Životni put darovitog srpskog vojskovođe Živojina Mišića bio je, doista, "duga i teška borba". Rodio se 19. jula 1855. godine pod jednom "šeftelijom" (šljiva ranka) u selu Struganiku, kao najmlađe - trinaesto dete oca Radovana i majke Anđelije (Mišićevi roditelji imali su jedanaest sinova i dve kćeri). Posle mukotrpnog trogodišnjeg školovanja u Ribničkoj osnovnoj školi, "jednog lepog avgustovskog dana 1867. godine", mali Živojin je - "obučen u čisto novo i belo rublje" i ispraćen od brižne majke rečima: "Srećan ti put, bubice moja" - otputovao u Kragujevac, na "više školovanje".

Tu je završio prvi i drugi razred gimnazije, treći, četvrti i peti u Beogradu, a šesti ponovo u Kragujevcu, Po završetku šestog razreda gimnazije, upisao se u DžI klasu Artiljerijske oficirske škole, koju je završio tek 1880. godine (pitomci ove klase prekinuli su, posle druge godine, školovanje zbog rata s Turskom), tek dvadeset prvi u rangu, od ukupno 23 pitomca. Ovaj primer najbolje pokazuje da uspeh u školi nije garancija već samo pretpostavka za uspeh u službi. Valja međutim, reći da je Mišić pokazivao najviše sklonosti za one predmete koji daju osnovu za praktičan operetivni rad i da je svoja prava teorijska saznanja proverio u surovoj ratnoj zbilji; učestvovao je u dva oslobodilačka rata sa Turskom (1876. i 1877 - 1878), u kojima je komandovao Kolubarskim bataljonom Valjevske brigade II klase i stekao dragocena ratna iskustva, ono što u školi nije mogao da nauči, sve da je bio i prvi u rangu.
U ratu sa Bugarima 1885. godine, komandovao je 1. bataljonom 5. puka Drinske divizije. Poraz koji je srpska vojska pretrpela na Slivnici, teško je pao Živojinu Mišiću i njegovim saborcima, što se jasno vidi iz njegovih Uspomena, u kojima je, pored ostalog, zabeležio: "Svoj gnev i prokletstvo izlili smo u mislima na naše vojno i državno rukovodstvo, koje sa njemu svojstvenom lakomislenošću dozvoli da bez ikakve nužde dođe do ovog sloma i našeg uniženja."
Full article ...

Prvi Srpski ustanak
utorak, 30 decembar 2008

Na prelomu vekova, kada je Francuska revolucija ustalasala čitavu Evropu, u senci velikih svetskih zbivanja, na Balkanu je počeo da se rađa snažan nacionalni pokret koji je korenito preobrazio duhovnu i političku svest srpskog naroda i vaskrsnuo srpsku državu. Istorijski značaj Prvog srpskog ustanka prvenstveno se ogleda u tome što je on već 1806. godine prerastao u nacionalnu revoluciju čiji je osnovni cilj bio oslobođenje i ujedinjenje svih Srba. Strahovita udarna snaga ustanka, velike vojničke pobede i brzo oslobođenje teritorija odjeknuli su širom Balkana i uticali su na nacionalno buđenje ne samo srpskog nego i svih okolnih naroda. Karađorđe, kao neprikosnoveni vođa ustanka, oblikovao je 1806. godine ustanički program u pravcu stvaranja države. Time je udario pečat nacionalnoj misiji Srbije kao slobodarskog jezgrda rasejanog srpskog naroda i odredio joj ulogu koja će obeležiti njenu istoriju u 19. i 20. veku.
Full article ...

Car Dušan
subota, 27 decembar 2008

Za vladavine kralja, a potom cara Dušana, srpska srednjovekovna država dostiže svoj zenit: teritorijalno, ovaj potomak Stefana Nemanje bejaše osvojio "dve trećine Balaknskog poluostrva", "devet desetina vizantijskog carstva". U XIV veku, piše S. Ransimen, "car Stefan Dušan bio je možda najmoćniji vladalac u Evropi": pošto bejaše zauzeo Epir, Tesaliju, Etoliju i Akarnaniju, njegova država prostirala se "od Dunava do Korintskog zaliva, i od Jadrana do Jegejskog mora" (G. Ostrogorski). Vizantiji bejahu preostali jedino Trakija, skoro opustela i izmučena dugogodišnjim ratom, Solun i Carigrad. Poslednjih godina vladavine cara Dušana, njegova osnovna politička želja bila je osvajanje Carigrada. Više puta ponovljeni predlozi Mlecima da uđu u koaliciju s njim, nisu prihvaćeni: bez učešća ratne flote (koju nije imao), Carigrad je bio neosvojiv. Iako se gordo potpisivao sa "Stephanus redž.... fere totius imperii Romanie dominus" (,,.....gospodar skoro celoga carstva Romanije "), ili "car Srbljem, Grkom, Blgarom i Arbanasom", "car Srbije i Romanije, despot od Arte, grof od Vlahije", Stefan Dušan nije imao moći ni dovoljno istorijskog "vremena" da višedecenijski nemanjićki san (počevši od kralja Stefana Uroša II Milutina) dogradi u stabilno državno zdanje: carstvo koje će uspešno zameniti hiljadugodišnju Vizantijsku imperiju na Balkanu. Smrt je pretekla ovog vladara u njegovim ambicioznim planovima: umro je relativno mlad, u četrdeset i osmoj godini života. Izvanredni vojni i politički uspesi Stefana Dušana, ostvareni u kratkom vremenu, nisu mogli da budu praćeni odgovarajućim procesom ekonomskog, privrednog i kulturnog uobličenja i učvršćenja srpsko-grčke zajednice: stoga je njegova državna tvorevina bila tako kratkoveka. Posle njegove smrti, srspko carstvo se raspalo na državice koje su vodili oligarski: brojne parcijalne interese nije više mogao ujediniti nijedan steg, nijedna moćnija vlasteoska kuća.
Full article ...

Lužički Srbi, njihova istorija i kultura
subota, 27 decembar 2008

Lužički Srbi, najmanje slovensko pleme, živelo je do ujedinjenja obe Nemačke u Istočnoj, a danas u Saveznoj Republici Nemačkoj, u oblasti na istoku od Berlina prema poljskoj granici, na jugoistoku prema čehoslovačkoj granici do Drezdena.

Dele se na dve oblasti, koje su u svom istorijskom životu bile najvećim delom razdvojene, a samim tim su živele i razvijale se pod različitim političkim i društvenim uslovima. To su Gornja i Donja Lužica, od kojih je prva bila u sastavu Saksonije, u nešto boljim uslovima, a Donja u Pruskoj, u gorim. Jezički pripadaju grupi zapadnoslovenskih jezika i dele se na dve, po nekima, govorne varijante, gornjolužičkosrpsku i donjolužičkosrpsku, ali je to jedan narod i jedan jezik. Lužički Srbi, najmanje slovensko pleme, živelo je do ujedinjenja obe Nemačke u Istočnoj, a danas u Saveznoj Republici Nemačkoj, u oblasti na istoku od Berlina prema poljskoj granici, na jugoistoku prema čehoslovačkoj granici do Drezdena. Dele se na dve oblasti, koje su u svom istorijskom životu bile najvećim delom razdvojene, a samim tim su živele i razvijale se pod različitim političkim i društvenim uslovima.

Full article ...

Nikola Pašić
subota, 27 decembar 2008

Najznačajniji srpski i juguslovenksi političar, državnik i diplomata na razmeđu HIH i HH veka, Nikola Pašić rodio se u Zaječaru 18. decembra 1845. Preci su mu bili iz istočne Makedonije. Otac je obrađivao zemlju i bavio se trgovinom. ostavljajući majci da "drži kuću" i vaspitava decu, što je ostavilo dubokog traga u formiranju karakternih osobina Nikole Pašića. U školu je krenuo dockan, s nepunih jedanaest godina. Kao odličan đak u osnovnoj školi i šestorazrednoj gimnaziji koju je pohađao u Negotinu, Zaječaru i Kragujevcu, upisao se 1866. na Tehnički fakultet Velike škole u Beogradu. Pošto je bio odličan student, srpska vlada ga je kao državnog pitomca ("blagodejanca") uputila 1868. na školovanje u Cirih, na čuvenu Politehničku školu, gde je 1872. stekao stepen inženjera građevine i visoko stručno obrazovanje iz geodezije. Posle jednogodišnje prakse, koju je obavio na gradnji pruge Budimpešta - Beč, vraća se u zemlju i tu otpočinje njegova stručna i politička karijera, bogata, raznovrsna i puna obrta.
Nikola Pašić se još u Beogradu upoznao s idejama Ujedinjene omladine srpske, a u Cirihu je pripadao prvom organizovanom i teorijski osmišljenom krugu srpskih socijalista Svetozara Markovića. Kao socijalni i nacionalni revolucionar (aktivno učestvovao u organizovanju "Crvenog barjaka" u Kragujevcu 1875. i Bosansko-hercegovačkom ustanku 1876), Srbiju je zamišljao kao demokratsku državu uređenu po principu razvijenih opštinskih samouprava, najpe je videći u dunavskoj konfederaciji, a zatim u Južnoslovenskom savezu sa Bugarskom i Crnom Gorom. Sveslovenska ideja ga je privlačila zbog značaja rusije kao svetske sile u "oslobađanju i ujedinjenju srpstva". S podozrenjem i zebnjom je gledao na "zapadnjačko" i kataličko otuđenje Hrvata i Slovenaca, na nepovoljan položaj Srba izvan matice, ali s nije odricao ideje da u budućnosti dođe do "sloge Srbo-Hrvata". Po obrascu tadašnje romatičarske istoriografske škole, bio je ubeđen da su se Južni Sloveni doselili na područje evropskog jugoistoka sa tri plemenska imena, ali u kompaktinim i duhovno jedinstvenim masama i da su ih tokom vremena velika carstva politički i verski podelila i otuđila. Međutim, u praktičnoj politici, modernu Srbiju nije želeo da gradi na srednjovekovnoj romantičarskoj tradiciji "Dušanovog carstva" već na tragovima "srpske revolucije" iz 1804.
Full article ...

--= NMS =--